ΤΙ ΙΣΧΥΕΙ ΜΕ ΤΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ «200» ΣΤΗΝ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗ;

Λεπτομέρειες: Δημοσιεύθηκε : 26 Φεβρουαρίου 2026

Τις τελευταίες ημέρες απασχολεί την επικαιρότητα η αποκάλυψη 12 παλαιών φωτογραφιών-ντοκουμέντων που απεικονίζουν στιγμιότυπα από την εκτέλεση 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής στις 1.5.1944 από στρατιώτες των γερμανικών κατοχικών στρατευμάτων. Οι ψηφιακές απεικονίσεις των φωτογραφιών διαδόθηκαν αρχικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (με αρχή το Greece at WWII Archives) και αναδημοσιεύτηκαν εκτενώς, μεταξύ άλλων, στα ελληνικά έντυπα και διαδικτυακά ΜΜΕ.

Πέρα από την αδιαμφισβήτητη ιστορική σημασία και αξία των φωτογραφιών αυτών, η χρήση και κυκλοφορία τους εγείρει ενδιαφέροντα νομικά ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας που «ενδημούν» στο πεδίο της χρήσης αρχειακού υλικού και επενεργούν στο πεδίο της δημοσιογραφίας και των ΜΜΕ. Στην δε περίπτωση των φωτογραφιών αυτών εμφανίζεται η πρόσθετη ιδιαιτερότητα που σχετίζεται με τον χαρακτηρισμό των φωτογραφικών τεκμηρίων και του αρχειακού συνόλου από το οποίο προήλθαν ως κινητού μνημείου με απόφαση της Προϊσταμένης της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού (αρ. 73719, ΦΕΚ Β΄ 968/20.2.2026).

Τι ισχύει λοιπόν με τα πνευματικά δικαιώματα των φωτογραφιών αυτών στην Ελλάδα; Παρακάτω, δίνονται κάποιες πρώτες απαντήσεις σε ορισμένα βασικά ερωτήματα, με βάση το ιστορικό των φωτογραφιών αυτών και λαμβάνοντας υπόψιν την επίδραση του δικαίου προστασίας πολιτιστικής κληρονομιάς, λόγω του χαρακτηρισμού τoυς ως μνημείου.

Ιστορικό

Οι επίμαχες φωτογραφίες φαίνεται να δημιουργήθηκαν από τον τότε Υπολοχαγό της Βέρμαχτ, Χέρμαν Χόιερ (Hermann Heuer) [1]. Οι φωτογραφίες, ως φυσικά αντικείμενα (δηλαδή ως εκτυπώσεις σε χαρτί), τέθηκαν προς πώληση μέσω δημοπρασίας στο e-bay στις 14.2.2026 από τον Βέλγο συλλέκτη Tim de Craene, ιδιοκτήτη της ιστοσελίδας “Crain’s militaria” (https://www.crainsmilitaria.com/). Οι ψηφιακές απεικονίσεις που αναρτήθηκαν στην ιστοσελίδα της δημοπρασίας και αναπαράγουν τις εκτυπωμένες φωτογραφίες έφεραν στο σώμα τους την ένδειξη «crainsmilitaria». Στη συνέχεια όμως, υπήρξαν περιπτώσεις όπου οι ψηφιακές απεικονίσεις των φωτογραφιών δημοσιεύθηκαν χωρίς την ένδειξη «crainsmilitaria», προφανώς ύστερα από επεξεργασία, η οποία, σε κάποιες περιπτώσεις, επέφερε και παραμόρφωση στο θέμα των φωτογραφιών. Στο μεταξύ, η δημοπράτηση των φωτογραφιών διακόπηκε, εμπειρογνώμονες του Υπουργείου Πολιτισμού επιβεβαίωσαν την αυθεντικότητα των φωτογραφιών και το Υπουργείο Πολιτισμού υπέγραψε προσύμφωνο για την αγορά των φωτογραφιών και του αρχειακού συνόλου στο οποίο ανήκουν (262 φωτογραφίες συνολικά).

Σε συνεντεύξεις που παραχώρησε ο Βέλγος συλλέκτης σε ελληνικά μέσα, έκανε μνεία, μεταξύ άλλων, στην προστασία πνευματικών (του) δικαιωμάτων. Για παράδειγμα, σε συνέντευξή του στην Εφημερίδα των Συντακτών, ο Βέλγος συλλέκτης αναφέρει:

«Ταυτόχρονα, ζητώ με σεβασμό να αναγνωριστεί και να αντιμετωπιστεί με τον δέοντα σεβασμό η νόμιμη ιδιοκτησία μου επί των φωτογραφιών. Τεχνητά τροποποιημένες εικόνες που αφαιρούν την προστασία των πνευματικών μου δικαιωμάτων έχουν διαδοθεί ευρέως, παραμορφώνοντας ακόμη και ορισμένα πρόσωπα των θυμάτων και προκαλώντας άσκοπη συζήτηση σχετικά με την πρωτοτυπία των φωτογραφιών».

Στον δε ιστότοπο CNN.gr αναφέρεται ότι ο συλλέκτης «ζητά να αναγνωριστεί και το νομικό καθεστώς κατοχής του υλικού». Ο συλλέκτης φέρεται να δηλώνει: «[ζ]ητώ με σεβασμό να αναγνωριστεί και να τύχει του δέοντος σεβασμού η νόμιμη κυριότητά μου επί των φωτογραφιών» και να καταγγέλλει ότι έχουν κυκλοφορήσει «τεχνητά αλλοιωμένες εικόνες από τις οποίες έχει αφαιρεθεί η προστασία πνευματικών δικαιωμάτων».

Προστατεύονται οι φωτογραφίες από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας;

Κατ’ αρχάς, δεν φαίνεται να αμφισβητείται ότι οι επίμαχες φωτογραφίες είναι πρωτότυπα πνευματικά δημιουργήματα, με την έννοια ότι είναι προσωπικά πνευματικά δημιουργήματα του φωτογράφου, ο οποίος, για να τις δημιουργήσει, προέβη σε ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές που αντανακλούν την προσωπικότητά του. Με βάση αυτή την παραδοχή, η απάντηση στην ερώτηση περί προστασίας από πνευματικά δικαιώματα συνδέεται πρωτίστως με την υπέρβαση ή μη της νόμιμης διάρκειας προστασίας. Η διάρκεια αυτή καθορίζεται αποκλειστικά από το βιογραφικό του δημιουργού των φωτογραφιών, δηλαδή του Χέρμαν Χόιερ. Ειδικότερα, σύμφωνα με το ελληνικό δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, η προστασία των φωτογραφιών θα διαρκεί καθ’ όλη τη ζωή του δημιουργού και εβδομήντα έτη μετά το θάνατό του, υπολογιζόμενα από την 1^η Ιανουαρίου του έτους που έπεται του θανάτου. Η ημερομηνία δημιουργίας των φωτογραφιών δεν επιδρά στο θέμα αυτό. Ομοίως, η προσθήκη ή η απουσία οιασδήποτε ένδειξης που να υποδηλώνει προστασία από πνευματική ιδιοκτησία επί των φωτογραφιών ή των απεικονίσεών τους δεν επηρεάζει το παραπάνω καθεστώς. Έτσι, οι φωτογραφίες δεν θα προστατεύονται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα και θα αποτελούν κοινό κτήμα (public domain), εάν ο δημιουργός τους απεβίωσε το αργότερο εντός του έτους 1955.

Ο Βέλγος συλλέκτης διαθέτει πνευματικά δικαιώματα επειδή είναι ιδιοκτήτης των εκτυπωμένων φωτογραφιών;

Όχι. Ο Βέλγος συλλέκτης ενδέχεται να είναι νόμιμος κύριος (ιδιοκτήτης) του χαρτιού πάνω στο οποίο είναι εκτυπωμένες οι φωτογραφίες. Αυτό όμως το γεγονός από μόνο του δεν τον καθιστά αυτομάτως και δικαιούχο των πνευματικών δικαιωμάτων επί των φωτογραφιών που ενσωματώνονται στο χαρτί αυτό. Αυτό ισχύει ακόμα και αν υποτεθεί ότι οι εκτυπώσεις που κατέχει συνιστούν τις μοναδικές ενσωματώσεις των φωτογραφιών [2].

Βεβαίως, δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι ο συλλέκτης έχει καταστεί και δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων επί των φωτογραφιών (εφόσον αυτά είναι σε ισχύ). Αυτό θα μπορούσε να συμβεί κατ’ αρχήν με βάση κάποια σύμβαση μεταβίβασης ή παραχώρησης αποκλειστικής χρήσης των δικαιωμάτων αυτών από τον δικαιούχο τους. Αρχικός δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων θα είναι κατ’ αρχήν ο δημιουργός-φωτογράφος. Στο σημείο αυτό βέβαια θα ήταν χρήσιμο να εξεταστεί το κατά πόσον τα δικαιώματα πνευματικών δικαιωμάτων ενός στρατιωτικού που υπηρετούσε στη Βέρμαχτ υπόκειντο σε (αυτοδίκαιη) μεταβίβαση στο τότε γερμανικό κράτος, λόγω της ιδιότητας του δημιουργού και τις πιθανής αποστολής που του ανατέθηκε να δημιουργήσει της φωτογραφίες αυτές.

Συνεπώς, ο συλλέκτης θα μπορούσε να είναι και δικαιούχος πνευματικών δικαιωμάτων επί των φωτογραφιών που επιδιώκει να πωλήσει μόνο εφόσον συμβλήθηκε με τον κατά περίπτωση δικαιούχο (τον δημιουργό ή κάποιον διάδοχό του που απέκτησε τα δικαιώματα είτε εν ζωή, είτε αιτία θανάτου), είτε όταν απέκτησε τις ενσώματες εκτυπώσεις, είτε μεταγενέστερα.

Η αναπαραγωγή και διαδικτυακή διανομή των φωτογραφιών χωρίς άδεια από ελληνικά ΜΜΕ είναι νόμιμη;

Εφόσον οι φωτογραφίες υπόκεινται ακόμη σε καθεστώς προστασίας πνευματικών δικαιωμάτων, η δημόσια χρήση τους υπόκειται κατ’ αρχήν σε καθεστώς προηγούμενης αδειοδότησης, ακόμα και για σκοπούς μη κερδοσκοπικούς. Άδεια χρήσης (εκμετάλλευσης) των φωτογραφιών μπορεί να χορηγήσει μόνο ο δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων και, συγκεκριμένα, ο δικαιούχος των περιουσιακών εξουσιών της πνευματικής ιδιοκτησίας, δηλαδή οι κληρονόμοι του φωτογράφου ή κάποιος άλλος δευτερογενής δικαιούχος, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του συλλέκτη, εφόσον κατέστη δικαιούχος των δικαιωμάτων αυτών σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν πιο πριν.

Εναλλακτικά, η χρήση τους θα είναι ελεύθερη μόνο εφόσον υπόκειται σε καθεστώς εξαίρεσης (π.χ. χρήση τους χάριν παραδείγματος για διδασκαλία). Στην Ελλάδα, η νομοθεσία δεν αναγνωρίζει γενική εξαίρεση ή περιορισμό των πνευματικών δικαιωμάτων χάριν ικανοποίησης του δικαιώματος πληροφόρησης του κοινού, ούτε εξαίρεση που να εδράζεται στην ιστορική αξία ή σημασία των έργων αυτών. Για παράδειγμα, επιτρέπεται εκ του νόμου, χωρίς την άδεια του δημιουργού και χωρίς αμοιβή στο μέτρο που δικαιολογείται από τον επιδιωκόμενο σκοπό: α) η αναπαραγωγή και η διάδοση στο κοινό, για λόγους περιγραφής επίκαιρων γεγονότων με μέσα μαζικής επικοινωνίας έργων, που βλέπονται ή ακούγονται κατά τη διάρκεια ενός τέτοιου γεγονότος, καθώς και β) η αναπαραγωγή και η διάδοση στο κοινό με μέσα μαζικής επικοινωνίας προς το σκοπό της ενημέρωσης επί επίκαιρων γεγονότων πολιτικών λόγων, προσφωνήσεων, κηρυγμάτων, δικανικών αγορεύσεων ή άλλων έργων παρόμοιας φύσης, καθώς και περιλήψεων ή αποσπασμάτων από διαλέξεις, εφόσον τα έργα αυτά παρουσιάζονται δημόσια. Δεν φαίνεται όμως να συντρέχουν οι προϋποθέσεις αυτές στην περίπτωση χρήσης των επίμαχων φωτογραφιών από ΜΜΕ.

Η αφαίρεση της ένδειξης «crainsmilitaria» από τις ψηφιακές απεικονίσεις των φωτογραφιών συνιστά προσβολή πνευματικής ιδιοκτησίας;

Όχι, στο βαθμό που η προσθήκη αυτή δε συνιστά πρωτότυπη δημιουργική συμβολή του συλλέκτη. Αντιθέτως η ίδια η προσθήκη της ένδειξης από τον συλλέκτη θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι προσβάλει την ακεραιότητα των απεικονιζόμενων φωτογραφιών, συνιστώντας κατ’ επέκταση προσβολή της πνευματικής ιδιοκτησίας (των κληρονόμων ή/και άλλων διαδόχων) του φωτογράφου.

Όμως, πέραν των όσων αναφέρθηκαν σχετικά με τη νομιμότητα της κυκλοφορίας των φωτογραφιών, η παραμόρφωση φωτογραφίας που τυχόν προξενείται από την αφαίρεση της ένδειξης θα μπορούσε να νοηθεί ως προσβολή πνευματικών δικαιωμάτων, οφειλόμενη (και) σε παράνομη επεξεργασία ή παραμόρφωση που θίγει την ακεραιότητα των έργων, η οποία δύναται να προσβάλλει τόσο το περιουσιακό όσο και το ηθικό δικαίωμα. Το ίδιο θα μπορούσε να υποστηριχτεί και σε περιπτώσεις χρωματισμού ή δημιουργίας κινούμενων εικόνων ή εν γένει παράγωγου υλικού με βάση τις φωτογραφίες, με χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης.

Στην περίπτωση που οι φωτογραφίες δεν προστατεύονται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, είναι δυνατή η απαγόρευση της χρήσης και διάδοσής τους;

Όχι, διότι όταν έχει λήξει η διάρκεια προστασίας ενός έργου των εικαστικών τεχνών, κάθε υλικό που προκύπτει από την (πιστή) αναπαραγωγή του έργου αυτού δεν προστατεύεται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας ή με συγγενικά δικαιώματα. Εφόσον έχουν λήξει τα δικαιώματα επί των φωτογραφιών, η χρήση οιουδήποτε πιστού ψηφιακού τους αντιγράφου είναι ελεύθερη.

Ο χαρακτηρισμός του συνόλου της συλλογής των φωτογραφιών ως κινητού μνημείου από το ΥΠΠΟ επιδρά στο καθεστώς πνευματικών δικαιωμάτων;

Κατ' αρχήν όχι, διότι συνδέεται με διαφορετικής τάξεως νομικό καθεστώς (νομοθεσία για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς), το οποίο καθορίζεται από διακριτή νομοθεσία, υπόκειται σε διαφορετικές προϋποθέσεις προστασίας και επιφέρει διαφορετικά έννομα αποτελέσματα. Η κήρυξη μνημείου δεν αναιρεί τυχόν προστασία των φωτογραφιών από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας.

Όμως, στην περίπτωση που οι φωτογραφίες, ως τμήμα μνημείου, αποκτηθούν κατά κυριότητα από το Ελληνικό Δημόσιο, η δημιουργία και χρήση απεικονίσεων, κατ’ επέκταση, η δημιουργία και χρήση αντιγράφων των ίδιων των φωτογραφιών, θα υπόκειται στο ειδικό καθεστώς δημιουργίας και χρήσης απεικονίσεων μνημείων που ανήκουν στο Δημόσιο με βάση τη νομοθεσία προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς (Ν 4858/2021). Το καθεστώς αυτό προβλέπει και υποχρέωση λήψης άδειας από το ΥΠΠΟ, η οποία είναι διοικητικής φύσεως και δεν συνδέεται με τη συμβατική άδεια που αναφέρεται σε πνευματικά δικαιώματα επί των φωτογραφιών.

Επίμετρο

Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι κατά την απόκτηση της συλλογής των φωτογραφιών στη βάση συμφωνίας μεταξύ συλλέκτη και Ελληνικού Δημοσίου, πέραν από την αξιολόγηση της αυθεντικότητας και τον έλεγχο της νομιμότητας της κατοχής των φωτογραφιών ως φυσικών αντικειμένων από τον συλλέκτη, θα πρέπει να αξιολογηθεί και η ύπαρξη ενεργής προστασίας των φωτογραφιών αυτών από πνευματική ιδιοκτησία. Αυτό προϋποθέτει την ταυτοποίηση του δημιουργού (φωτογράφου) και την τεκμηρίωση του χρόνου θανάτου του.

Σε περίπτωση ενεργής προστασίας, θα ενδείκνυται η ταυτοποίηση και κατά περίπτωση εντοπισμός του δικαιούχου με στόχο την απόκτηση του συνόλου των πνευματικών δικαιωμάτων επί των φωτογραφιών από το Ελληνικό Δημόσιο, στο πλαίσιο της συμφωνίας απόκτησης της ενσώματης συλλογής. Αν αυτό δε συμβεί, η νόμιμη δημιουργία και χρήση ψηφιακών αντιγράφων των φωτογραφιών θα υπόκειται κατ’ αρχήν σε καθεστώς προηγούμενης αδειοδότησης εκ μέρους του δικαιούχου πνευματικών δικαιωμάτων - κατ’ εφαρμογή του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας, παρά την απόκτηση εμπραγμάτων δικαιωμάτων επί των (μοναδικών ίσως) υλικών φορέων που τις ενσωματώνουν από το Ελληνικό Δημόσιο.

Πέραν βεβαίως των ζητημάτων απόκτησης δικαιωμάτων επί των φωτογραφιών, το αμέσως επόμενο ζήτημα θα σχετίζεται με τη διαχείριση των δικαιωμάτων αυτών και ιδίως με το καθεστώς αδειοδότησης που θα επιλεγεί για να τις διέπει. Λαμβάνοντας υπόψιν την ιστορική σημασία των φωτογραφιών και τον χαρακτηρισμό τους ως μνημείων, η ανάρτηση ψηφιακών αντιγράφων σε δημόσιο ψηφιακό αποθετήριο (π.χ. Search Culture ή/και Ψηφιακές Συλλογές Κινητών Μνημείων (ΚΜ) του Εθνικού Αρχείου Μνημείων) και η υπαγωγή τους σε καθεστώς ανοικτής αδειοδότησης (π.χ. με χρήση αδειών Creative Commons), χάριν ευρύτερης διάδοσης, μελέτης και έρευνας (τουλάχιστον για σκοπούς μη κερδοσκοπικούς), φαίνεται μάλλον η πιο ταιριαστή επιλογή. Ακόμα πάντως και σε αυτή την περίπτωση, η χρήση των απεικονίσεων των φωτογραφιών θα υπόκειται στο καθεστώς αδειοδότησης που προβλέπει η νομοθεσία για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς [3].

* Ο Δρ. Θεόδωρος Χίου είναι Δικηγόρος Πνευματικών δικαιωμάτων, Νέων Μέσων και Τεχνολογιών (Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.). Διδάσκει Πνευματικά Δικαιώματα και Προσωπικά Δεδομένα στο Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής. Πρόσφατα δημοσιεύτηκε το έργο του «Πνευματική Ιδιοκτησία και Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη» από τις εκδόσεις «Νομική Βιβλιοθήκη».

Υποσημειώσεις:

[1] Βλ. https://www.culture.gov.gr/el/Information/SitePages/view.aspx?nID=5594

[2] Πάντως η διανομή των φωτογραφιών με πώληση στο ebay δεν θα εγείρει ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας, αν υποτεθεί ότι ο συλλέκτης δεν διαθέτει πνευματικά δικαιώματα επί των φωτογραφιών, αλλά η απόκτησή τους ανατρέχει σε πρώτη πώληση εντός ΕΕ που πραγματοποιήθηκε από τον δικαιούχο ή με τη συγκατάθεσή του. Βλ. και Γ. Γούλα, «Καισαριανή: Τι λέει ο νόμος για την επιστροφή των φωτογραφιών – Τι θα κάνει το ΥΠΠΟ», Το Βήμα, 17.2.2026 (συν. Ε. Σταματούδη), https://www.tovima.gr/2026/02/17/politics/kaisariani-ti-leei-o-nomos-gia-tin-epistrofi-ton-fotografion-ti-tha-kanei-to-yppo/. Δεν θα ισχύει το ίδιο όμως με τη διαδικτυακή ανάρτηση των ψηφιακών απεικονίσεων.

[3] Άρθ. 46§§4 επ. Ν 4858/2021 και ΥΑ 436630/2023 (ΦΕΚ Β΄ 5591/21.09.2023) Περί χορήγησης άδειας για την παραγωγή, αναπαραγωγή, και διάδοση απεικονίσεων μνημείων.