fashioning cover small

PRESS RELEASE

Στο κατάμεστο αμφιθέατρο του Πολιτιστικού Κέντρου Δαΐς πραγματοποιήθηκε και φέτος, για τρίτη συνεχή χρονιά, το συνέδριο “Fashioning the Law: Design-Protect-Trade-Mediate”.

Περισσότεροι από 25 Έλληνες και ξένοι καταξιωμένοι ομιλητές, experts του κλάδου της μόδας και της νομικής επιστήμης, ενθουσίασαν ένα κοινό επιχειρηματιών, σχεδιαστών, δικηγόρων, συμβούλων επιχειρήσεων, φωτογράφων, bloggers, marketers και e-shops, οι οποίοι καταχειροκρότησαν αυτή την – ετήσια πλέον – συνάντηση μόδας και δικηγορίας.

Αφουγκραζόμενο τις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες της αγοράς, το Fashion Law and Business Conference δεν είχε μόνο νομική χροιάοι συμμετέχοντες ενημερώθηκαν για personalization από τον guru του είδους Φώτη Αντωνόπουλο (GRECA, Tsakiris Mallas), για cross-border commerce από τον Jeroen Leenders (Sale Supply, cross-border magazine), την Μαρίνα Βασιλαρά (Apivita) και τον Μάνο Κουμαντάκη (Convert Group), για success stories και επιχειρηματικότητα Made in Greece από τον Βασίλη Μασσέλο (ΣΕΠΕΕ, Nota Lingerie), την Ελένη Κυριάκου, τον Γιάννη Στεφανίδη (Mezoura.com), την Ηλιάδα Κοθρά (Living Postcards) και πολλούς άλλους.

Work Hard, Stay Humble”, μας συμβούλευσε ο πολυβραβευμένος και πράγματι πολύ μετριόφρων φωτογράφος Κοσμάς Κουμιανός. “Προστάτευσε τα δικαιώματά σου” η παραίνεση της σχεδιάστριας Ορσαλίας Παρθένη. “Wearing Troubles” - ο Δρ. Θεόδωρος Χίου μας εξήγησε πότε η αμφίεση προσβάλλει δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας.

Από μια εκδήλωση του fashion industry δεν θα μπορούσε να λείπει και το … ιταλικό άρωμα! Η Claudia Del Re ταξίδεψε από την αναγεννησιακή Φλωρεντία και την διεθνούς φήμης σχολή μόδας Polimoda (η οποία ‘ανέθρεψε’ τον Salvatore Ferragamo και τον Guccio Gucci), προκειμένου να μεταφέρει την εμπειρία της από τους μεγάλους οίκους μόδας του εξωτερικού. Ο Pierfrancesco Fasano (MFSD IP Mediation Academy) και η Julia Holden (Trevisan & Cuonzo) έφεραν αέρα μιλανέζικο και μίλησαν για διαμεσολάβηση και σκανδαλώδη σήματα αντίστοιχα, ενώ από το, εξίσου δραστήριο στο χώρο της μόδας, Λονδίνο, το συνέδριο τίμησε ο James Sweeting (IP Counsel της Supergroup) για να εξηγήσει πώς η Superdry προστατεύεται από μιμητές της σαν την … Superfry!    

Το εναρκτήριο λάκτισμα του συνεδρίου έδωσαν φέτος ο Δήμαρχος Αμαρουσίου Γιώργος Πατούλης, η Αντιπρόεδρος ΔΣΑ Ιωάννα Καλαντζάκου, ο Πρόεδρος ΔΣ του ΟΒΙ Πρόδρομος Τσιαβός και η Διευθύντρια του ΟΠΙ Ειρήνη Σταματούδη.

Και το κλείσιμο; Με νότες από δύο βιολιά, ποτήρια με κρασί σηκωμένα και πολλές φωτογραφίες φιλοτεχνήθηκε, όχι ο επίλογος του συνεδρίου τούτου, αλλά ο πρόλογος της αμέσως επόμενης επιστημονικής και επιχειρηματικής συνάντησης όλων.   Ένα ενθουσιώδες CU Soon! και μια υπόσχεση από τις διοργανώτριες και ιδρύτριες του Fashion Law and Business Association, Αλεξάνδρα Βαρλά και Ιωάννα Λαγουμίδου, για ένα δημιουργικό 2018 με ακόμη πιο πρωτοποριακές και ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις. Stay tuned!

 

Aπό τη Διοργάνωση του Συνεδρίου


 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΤΟ IPRights.GR:

WEARING TROUBLES! ΟΤΑΝ Η ΑΜΦΙΕΣΗ ΠΡΟΣΒΑΛΛΕΙ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ

3o ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΤΗ ΜΟΔΑ | "FASHIONING THE LAW"

PRINT ME A DRESS! Η ΤΡΙΤΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΣΤΗ ΜΟΔΑ (3d Printing)

2o ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΤΗ ΜΟΔΑ

Fashioning the Law: Δίκαιο Sur Mesure

 

Wearing troubles facebook cover

Το παρόν άρθρο αποτελεί γραπτή απόδοση της εισήγησης του Δρ. Θεόδωρου Χίου* με τίτλο «Wearing troubles! όταν η αμφίεση προσβάλλει δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας» που εκφωνήθηκε στις 14 Oκτωβρίου 2017 στο 3ο Fashioning the Law Conference.

Η παρουσίαση της εισήγησης είναι διαθέσιμη εδώ.

***

Είμαι πολύ χαρούμενος που συμμετέχω για τρίτη φορά στο Fashioning the Law Conference, διότι, το παρόν συνέδριο αφενός μας δίνει την ευκαιρία να μοιραζόμαστε το βήμα με τους δημιουργούς, των οποίων η εργασία δίνει νόημα στο επάγγελμά μας, και αφετέρου, μας προσφέρει το κατάλληλο κοινό για να απευθύνουμε προβληματισμούς που θίγουν πρωτότυπα, καινοφανή ή ακόμα και οριακά ζητήματα διανοητικής ιδιοκτησίας στο χώρο της μόδας, όπως αυτό που πραγματεύεται η σημερινή παρουσίασή μου, με την οποία ερωτώ:

 

Μπορεί η αμφίεση ενός ενδύματος να προσβάλλει δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας;

 

Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά: H προσβολή πνευματικών δικαιωμάτων και γενικότερα διανοητικής ιδιοκτησίας λαμβάνει διάφορες μορφές. Γνωστότερη και μαζικότερη έκφανση προσβολής είναι η περίπτωση της παραγωγής και εμπορίας απομιμητικών (πειρατικών) προϊόντων, που αντιγράφουν το σχέδιο του ενδύματος ή/και φέρουν απομιμητικά σήματα γνωστών οίκων και εταιριών μόδας.

Πέραν όμως αυτής της περίπτωσης, προσβολή δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας στη μόδα εμφανίζεται και στο πλαίσιο παραγωγής νέων/πρωτότυπων και όχι απομιμητικών αντικειμένων μόδας, στα οποία απεικονίζονται, προστατευόμενες δημιουργίες τρίτων προσώπων, όπως, ένα ένδυμα στο οποίο απεικονίζεται, για παράδειγμα, μία φωτογραφία, χωρίς όμως να ληφθεί η σχετική άδεια για την εν λόγω χρήση από το δημιουργό του απεικονιζόμενου έργου.

Σε αυτή την περίπτωση, τα δεδομένα της προσβολής αντιστρέφονται: ο παραγωγός/σχεδιαστής της πρωτότυπης δημιουργίας δεν είναι θύμα προσβολής αλλά ο ενεργών την προσβολή εις βάρος του δημιουργού του απεικονιζόμενου φωτογραφικού έργου.

Όπως σε κάθε περίπτωση προσβολής δικαιωμάτων, έτσι και σε αυτή την περίπτωση, ο δικαιούχος πνευματικών δικαιωμάτων που θέλει να προστατεύσει τα συμφέροντά του, αναμένεται να κινήσει νομικές διαδικασίες εναντίον των προσώπων που βρίσκονται στην αρχή της αλυσίδας παράνομης κυκλοφορίας των πειρατικών αντικειμένων μόδας, ήτοι εναντίων του σχεδιαστή/παραγωγού του επίμαχου προϊόντος και ενδεχομένως εναντίον των διανομέων και πωλητών των εν λόγω προϊόντων.

Θα μπορούσε άραγε, να στραφεί και κατά του τελικού αποδέκτη της αλυσίδας, δηλαδή κατά του καταναλωτή-τελικού χρήστη των εν λόγω προϊόντων;

 

Case study

Για να απαντήσω στο εν λόγω ερώτημα, θα εξετάσω το ζήτημα στο πλαίσιο της ακόλουθης περίπτωσης μελέτης, η οποία προήλθε από μία πρόσφατη πραγματική υπόθεση (Michael Miller v. Kendall Jenner, Inc., et. al., 2:17-cv-04992 (C.D.Cal)) [1], η οποία συνδυάζει με εξαιρετικό τρόπο την προστασία φωτογραφικών έργων στο χώρο της μόδας:

 

Παραγωγός εμπορευμάτων μόδας [Kendall and Kylie Jenner] κατασκευάζει μπλούζα με φωτογραφία που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα. Δεν αναζητά το δικαιούχο και δεν λαμβάνει σχετική άδεια χρήσης/εκμετάλλευσης της φωτογραφίας για την τύπωσή της στη μπλούζα. Η μπλούζα κυκλοφορεί συνεπώς πειρατικά στην αγορά και οι καταναλωτές την αγοράζουν.

 

Στην πραγματική υπόθεση, ο φωτογράφος, όταν αντελήφθη την προσβολή, έκανε χρήση των νομικών εργαλείων που του παρέχει το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας και στράφηκε κατά του παραγωγού-εμπόρου των επίμαχων ενδυμάτων ζητώντας την απόσυρση τους από την αγορά.

2packeller

Στην περίπτωση μελέτης που θα εξετάσω, θα ήθελα να προχωρήσω ένα βήμα πιο πέρα και να εξετάσω κατά πόσο ο φωτογράφος θα μπορούσε να στραφεί -σωρευτικά ή εναλλακτικά- εναντίον των καταναλωτών / τελικών χρηστών που αγόρασαν και φορούν την μπλούζα.

 

Οι χρήστες της πειρατικής μπλούζας προσβάλλουν άραγε αυτοτελώς τα πνευματικά δικαιώματα του φωτογράφου με το να φορούν απλώς την μπλούζα που αγόρασαν;

 

Για να απαντήσω στο ερώτημα αυτό, θα προσπαθήσω να προβώ στο νομικό χαρακτηρισμό της επίμαχης χρήσης του προστατευόμενου έργου, της πράξης δηλαδή του χρήστη να φορέσει την μπλούζα που απεικονίζει παρανόμως την προστατευόμενη φωτογραφία και, ειδικότερα, να εξετάσω κατά πόσον η εν λόγω χρήση δύναται να ελεγχθεί από το δικαιούχο των πνευματικών δικαιωμάτων, χρησιμοποιώντας ως benchmark το ελληνικό δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας.

 

Ι. Δημόσια έκθεση φωτογραφίας διά της αμφίεσης: Νομικός χαρακτηρισμός

Α. Τα δικαιώματα του φωτογράφου στη θεωρία.

Εξουσία δημόσιας έκθεσης. Σύμφωνα με το ισχύον δίκαιο, ο φωτογράφος έχει το δικαίωμα να επιτρέπει και να απαγορεύει την έκθεση της προστατευόμενης δημιουργίας του. Πρόκειται για την αυτοτελή εξουσία δημόσιας έκθεσης, η οποία εντάσσεται στο περιουσιακό δικαίωμα του δημιουργού (άρθρο 3 Ν 2121/1993) και ενεργοποιείται εφόσον πληρούνται κάποιες προϋποθέσεις:

  1. Απαιτείται η άμεση έκθεση του φωτογραφικού έργου στο κοινό (διά υλικού φορέα), έστω και διά αντιτύπου.
  2. Απαιτείται η έκθεση να είναι δημόσια. Αυτό προϋποθέτει την ύπαρξη ενός κοινού που έχει πρόσβαση στο έργο. Υπό νομικούς όρους, ως κοινό νοείται ένας κύκλος προσώπων που είναι ευρύτερος από το στενό κύκλο της οικογένειας και το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον (άρθρο 3 παρ. 2 Ν. 2121/1993) [2]. Περαιτέρω, για την κατάφαση ύπαρξης κοινού αρκεί να παρέχεται δυνατότητα πρόσβασης του κοινού στο έργο, χωρίς να απαιτείται τα πρόσωπα να προσλαμβάνουν εν τοις πράγμασι με τις αισθήσεις τους το έργο.

Εξάλλου, είναι αδιάφορο αν το κοινό βρίσκεται στον ίδιο ή σε διαφορετικούς χώρους και αν ο χώρος στον οποίο πραγματοποιείται η δημόσια έκθεση του έργου είναι δημόσιος ή ιδιωτικός.

Επίσης, τόσο ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας της δημόσιας έκθεσης, δηλαδή, το αν η έκθεση συνδέεται με άμεσο ή έμμεσο κέρδος, όσο και ο τρόπος ή οι συνθήκες της έκθεσης, είναι κατ’ αρχήν αδιάφοροι.

 

B. Υπαγωγή.

Με βάση τα ανωτέρω, προκύπτει ότι η αμφίεση της επίμαχης μπλούζας από το χρήστη οδηγεί κατά κανόνα σε δημόσια έκθεση της απεικονιζόμενης φωτογραφίας, η οποία καλύπτεται κατ’ αρχήν από την αντίστοιχη περιουσιακή εξουσία που διαθέτει ο φωτογράφος.

Διότι, κατ’ αρχάς, η αμφίεση συνιστά μία πράξη με δημόσιο χαρακτήρα που συνήθως ξεφεύγει από την ιδιωτική σφαίρα του ατόμου. Τα ενδύματα που συνιστούν την αμφίεση εκτίθενται συνήθως σε δημόσια θέα.

Ακολούθως, με το να φοράει κανείς την επίμαχη μπλούζα εκτός του άμεσου κοινωνικού περιβάλλοντος, παρέχει τη δυνατότητα στο κοινό να αποκτήσει άμεση πρόσβαση στην εκεί απεικονιζόμενη φωτογραφία, η οποία πραγματοποιείται με την άμεση οπτική επαφή (χωρίς την παρεμβολή κάποιου τεχνικού μέσου μετάδοσης) με τον υλικό φορέα της, δηλαδή την ίδια την μπλούζα.

Το δυνητικό κοινό που αποκτά πρόσβαση στο έργο προσδιορίζεται με βάση τις περιστάσεις της δημόσιας έκθεσης. Έτσι, για παράδειγμα, ως κοινό νοούνται, κατά περίπτωση, οι περαστικοί, οι επιβάτες του μετρό κ.ο.κ., οι οποίοι δύνανται να αποκτήσουν πρόσβαση στο έργο.

Αν και δεν πρόκειται για τον κλασσικό τρόπο δημόσιας έκθεσης ενός φωτογραφικού έργου, όπως είναι για παράδειγμα μία φωτογραφική έκθεση, η ανάρτηση στο διαδίκτυο κλπ., η δημόσια αμφίεση της επίμαχης μπλούζας εντάσσεται στη σφαίρα του μονοπωλίου πνευματικής ιδιοκτησίας του φωτογράφου, κάτι που ενδιαφέρει το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας.

 

Τι σημαίνει αυτό για τον καταναλωτή που αγοράζει και φοράει δημοσίως την επίμαχη πειρατική μπλούζα; Με άλλα λόγια τι μπελάδες (troubles) φοράει ο καταναλωτής;

 

ΙΙ. Προσβολή πνευματικών δικαιωμάτων διά της αμφίεσης

Το κρίσιμο στοιχείο το οποίο πρέπει να αποσαφηνιστεί είναι η νομιμότητα της δημόσιας έκθεσης της φωτογραφίας που λαμβάνει χώρα διά της αμφίεσης.

Μία πράξη η οποία καλύπτεται από το μονοπώλιο του δημιουργού, όπως η δημόσια έκθεση μιας φωτογραφίας, είναι νόμιμη εφόσον συντρέχουν λόγοι που αίρουν τον παράνομο χαρακτήρα της. Αυτό συμβαίνει σε δύο περιπτώσεις:

α) στην περίπτωση που η εν λόγω έκθεση καλύπτεται από κάποια εξαίρεση/περιορισμό που προβλέπεται ρητά στο νόμο.

β) στην περίπτωση που ο δικαιούχος συναινεί για τη διενέργεια της δημόσιας έκθεσης.

 

Α. Εφαρμοστέες εξαιρέσεις και περιορισμοί.

Το σύστημα εξαιρέσεων/περιορισμών του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα, όπως και σε άλλες χώρες του ηπειρωτικού δικαίου βασίζεται σε εξαντλητική απαρίθμηση περιπτώσεων στις οποίες η χρήση έργων είναι νόμιμη χωρίς την άδεια του δικαιούχου.

Η δημόσια έκθεση της περίπτωσης που εξετάζουμε δεν καλύπτεται από κάποια εξαίρεση [3]. Δύναται μόνο να υπαχθεί στον εγγενή περιορισμό του περιουσιακού δικαιώματος του φωτογράφου, που σχετίζεται με την απουσία του δημόσιου χαρακτήρα της έκθεσης.

Έτσι, η έκθεση της απεικονιζόμενης φωτογραφίας διά της αμφίεσης είναι νόμιμη και χωρίς την άδεια του δικαιούχου, όταν δεν είναι δημόσια, όταν δηλαδή ο χρήστης φοράει την μπλούζα ενώπιον του στενού κύκλου της οικογένειας και του άμεσου κοινωνικού περιβάλλοντος του χρήστη (δηλαδή εντός της οικίας, στο πλαίσιο φιλικών εκδηλώσεων κλπ.) ή όταν δεν υπάρχει κανενός είδους κοινό.

 

Β. Ο χρήστης ως φορέας του δικαιώματος έκθεσης της φωτογραφίας.

Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, η δημόσια έκθεση της φωτογραφίας διά της αμφίεσης της μπλούζας θα είναι νόμιμη μόνον εφόσον ο δικαιούχος πνευματικών δικαιωμάτων επί της φωτογραφίας συναινεί σε αυτήν, με άλλα λόγια, όταν ο καταναλωτής/ τελικός χρήστης είναι φορέας (αδειούχος) της εξουσίας δημόσιας έκθεσης της φωτογραφίας.

Μπορεί όμως να γίνει αυτό στην πράξη;

Ο χρήστης ως φορέας του δικαιώματος διά της (νόμιμης) αγοράς. Κατ’ αρχάς θα πρέπει να καταστεί σαφές ότι μόνη η αγορά του υλικού φορέα δηλαδή της μπλούζας από τον καταναλωτή/τελικό χρήστη, δε συνεπάγεται αυτομάτως και απόκτηση από αυτόν δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας που αφορούν το ενσωματωμένο έργο (φωτογραφία), εκτός αν εγγράφως έχει συμφωνηθεί το αντίθετο, όπως προβλέπει ρητά ο νόμος (άρθρο 17 Ν 2121/1993).

Όμως, αυτό είναι μάλλον αδύνατον να συμβεί δεδομένου ότι ο καταναλωτής δεν συνάπτει άδειες εκμετάλλευσης με τους εμπόρους ενδυμάτων (ακόμα και σε περιπτώσεις πώλησης μη πειρατικών ενδυμάτων), αλλά απλώς προφορικές συμβάσεις πώλησης, στις οποίες δεν υπάρχει πρόθεση συναλλαγής που να αφορά πνευματικά δικαιώματα.

Εξάλλου, ακόμα πιο απίθανο είναι να συμβληθεί ο χρήστης/καταναλωτής απευθείας με το φωτογράφο και να λάβει τα σχετικά δικαιώματα δημόσιας έκθεσης της φωτογραφίας κατ’ ευθείαν από αυτόν.

Απουσία άδειας // Κατ’ αρχήν προσβολή. Συνεπώς, στην πράξη, ο χρήστης δεν θα μπορέσει να καταστεί σχεδόν ποτέ φορέας του δικαιώματος έκθεσης της φωτογραφίας. Κατά συνέπεια, ο φωτογράφος του παραδείγματός μας, θα μπορούσε κατ’ αρχήν να αξιώσει από τον χρήστη/καταναλωτή που φοράει δημόσια την επίμαχη μπλούζα την αναγνώριση του δικαιώματός του, την άρση της προσβολής και την παράλειψή της στο μέλλον, ανεξάρτητα από το αν χρήστης διαπράττει την προσβολή υπαίτια ή όχι (υποκειμενικός σκοπός του χρήστη), δεδομένου ότι, σύμφωνα με την παραδοσιακή προσέγγιση του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας, η προσβολή αξιολογείται αντικειμενικά.

Εν προκειμένω, η αξίωση για άρση προσβολής θα αντιστοιχούσε ουσιαστικά στην διακοπή της δημόσιας έκθεσης του έργου διά της αμφίεσης, και θα μπορούσε να περιλαμβάνει ως μέτρο, θεωρητικά, έως και την καταστροφή του επίμαχου ενδύματος (άρθρο 65 παρ. 1 Ν. 2121/1993).

 ipchain

 

Γ. Επιβολή δικαιωμάτων.

Βεβαίως, διαφορετικό είναι το ζήτημα της πρακτικής επιβολής των ως άνω δικαιωμάτων του φωτογράφου κατά του χρήστη. Πέραν των αυτονόητων δυσκολιών, που σχετίζονται ιδίως με τον εντοπισμό του χρήστη και τα ισχνά προσδοκώμενα οφέλη από μία τέτοια κίνηση, η δικαστική επιτυχία της προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων ενδέχεται να δυσχεραίνεται και για νομικούς λόγους.

Συγκρουόμενα συμφέροντα. Διότι, η επιβολή των δικαιωμάτων εκ μέρους του φωτογράφου απηχεί μία σύγκρουση συμφερόντων. Ειδικότερα, ο χρήστης/καταναλωτής θα μπορούσε να αντικρούσει τις αξιώσεις του φωτογράφου επικαλούμενος το απόλυτο και αποκλειστικό δικαίωμα κυριότητας επί του υλικού φορέα, δηλαδή της μπλούζας, η οποία μάλιστα είναι κατά βάση προορισμένη για δημόσια έκθεση και για εξυπηρέτηση πρακτικών αναγκών οι οποίες παραπλεύρως συνεπάγονται χρήση του έργου.

Αντίστοιχα, ο χρήστης θα μπορούσε να επικαλεστεί και το συνταγματικώς κατοχυρωμένο δικαίωμα έκφρασης, δεδομένου ότι η επιβολή των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας θα συνιστούσε ενδεχομένως επέμβαση στις ενδυματολογικές επιλογές του υποκειμένου.

Έτσι, σε περίπτωση που μία τέτοια υπόθεση έφτανε στο δικαστήριο, ο εφαρμοστής του δικαίου θα καλείτο να επιλύσει το ζήτημα, σταθμίζοντας τα συγκρουόμενα συμφέροντα in concreto, με γνώμονα την αρχή της καλής πίστης, και, ειδικότερα, τον έλεγχο καταχρηστικής άσκησης των εκατέρωθεν δικαιωμάτων, ή την αρχή της αναλογικότητας, μεταξύ άλλων [5].

Δίκαιο καταναλωτή/πώλησης. Αν παρόλα αυτά, ο φωτογράφος κινηθεί νομικά επιτυχώς κατά του χρήστη, τότε ο τελευταίος θα μπορούσε να στραφεί αναγωγικά κατά του πωλητή αναζητώντας την ευθύνη για τα νομικά ελαττώματα, ήτοι τα ανεκκαθάριστα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, που αφορούν τη φωτογραφία που απεικονίζεται στην μπλούζα που αγόρασε.

 

ΙΙΙ. Επίλογος.

Στην πράξη, για λόγους πρακτικούς αλλά και για λόγους στρατηγικής, ο δικαιούχος των δικαιωμάτων επί της επίμαχης φωτογραφίας δεν θα στρεφόταν μάλλον εναντίον μεμονωμένων καταναλωτών, αλλά εναντίον των παραγωγών και διανομέων που έθεσαν τα επίμαχα παράνομα ενδύματα στην αγορά, ώστε να αναζητήσει βάσιμα και αποζημίωση.

Πάντως, η απάντηση μπορεί να ήταν διαφορετική στην περίπτωση που η φωτογραφία δεν εκτίθεται απλώς διά της αμφίεσης αλλά μεταδίδεται στο κοινό, για παράδειγμα στην περίπτωση που ένας διάσημος χρήστης φοράει την επίμαχη μπλούζα σε μία τηλεοπτική εκπομπή ή αναρτά φωτογραφία φορώντα την επίμαχη μπλούζα στην προσωπική του ιστοσελίδα ή στον υπερδημοφιλή λογαριασμό του στο Instagram.

werables

Wearable technology // wearables in fashion. Αναμφίβολα το ερώτημα που εξετάστηκε είναι, κατά τη γνώμη μου, μία οριακή υπόθεση πνευματικής ιδιοκτησίας. Εντούτοις, λιγότερο οριακά ζητήματα αναμένεται να ανακύψουν στο μέλλον και μάλιστα με μεγαλύτερη ένταση, στο πλαίσιο ανάπτυξης των «έξυπνων» (smart) ενδυμάτων και της «φορετής τεχνολογίας» (wearable technology). Εδώ θα ανακύπτουν όχι μόνο ζητήματα δημόσιας έκθεσης αλλά και δημόσιας μετάδοσης και παρουσίασης έργων στο κοινό αν σκεφτεί κανείς ότι πλέον πωλούνται ρούχα με ενσωματωμένη LCD οθόνη, μέσω της οποίας δύνανται να μεταδίδονται δυνητικά δημοσίως προστατευόμενα έργα όπως οπτικοακουστικά, μουσικά και εικαστικά έργα [6].

Για την ώρα, ίσως θυμηθείτε την παρουσίαση που μόλις έκανα στην επόμενη επίσκεψή σας σε κατάστημα ρούχων ή την επόμενη φορά που θελήσετε να τυπώσετε μία φωτογραφία σε ένα T-Shirt.

Ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας.

 presentation fashioning 2017

Photo credits (c) Fashioning the Law

Yποσημειώσεις:

[1] Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. http://www.thefashionlaw.com/home/kendall-kylie-jenner-slapped-with-copyright-infringement-lawsuit-over-tupac-tees.

[2] Άρθρο 3 παρ. 2 Ν. 2121/1993: «Δημόσια θεωρείται κάθε χρήση ή εκτέλεση ή παρουσίαση του έργου, που κάνει το έργο προσιτό σε κύκλο προσώπων ευρύτερο από το στενό κύκλο της οικογένειας και το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον, ανεξαρτήτως από το αν τα πρόσωπα αυτού του ευρύτερου κύκλου βρίσκονται στον ίδιο ή σε διαφορετικούς χώρους.»

[3] Η εξαίρεση για τη δημόσια έκθεση εικαστικών έργων που προβλέπει το άρθρο 28 παρ. 1 Ν. 2121/1993 δεν δύναται να εφαρμοστεί στην προκείμενη περίπτωση, διότι αφορά αποκλειστικά έκθεση έργων των εικαστικών τεχνών μέσα σε μουσεία, που έχουν την κυριότητα του υλικού φορέα όπου έχει ενσωματωθεί το έργο ή στο πλαίσιο εκθέσεων που οργανώνονται σε μουσεία.

[4] Εξάλλου ορθότερο είναι να δεχθούμε ότι η νομολογία του ΔΕΕ που αναφέρεται στον ορισμό της έννοιας της παρουσίασης έργων στο κοινό στο πλαίσιο τοποθέτησης υπερσυνδέσμων και ιδίως οι πρόσφατες αποφάσεις «GS Media BV» (υπόθ. C-160/15), «Stichting Brein I» (υπόθ. C-527/15) και «Stichting Brein II» (υπόθ. C-160/15).

[5] Aντίστοιχος προβληματισμός ανακύπτει ιδίως στην περίπτωση έργων μοναδικής ενσωμάτωσης, όπου και σχετική νομολογία, βλ. για παράδειγμα ΜονΠρΑθ, 276/2001, ΔΕΕ, 2001, σελ. 599.

[6] Βλ. για παράδειγμα την υπηρεσία «T-ShirtTV», http://www.t-shirttv.com/.

 

* Ο Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος, διδάκτωρ νομικής Παν/μίου Στρασβούργου και ειδικός σύμβουλος σε θέματα δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας (theodoros.chiou@iprights.gr).

 

Σημείωση: Το παρόν άρθρο αποτελεί μία εισαγωγή για τα πνευματικά δικαιώματα των φωτογράφων στο χώρο της μόδας, αλλά παραλείπει τις λεπτομέρειες. Απευθυνθείτε στο δικηγόρο σας για να λάβετε εξειδικευμένες συμβουλές.

Naruto main

 

Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Πρόσφατα έληξε με εξωδικαστικό συμβιβασμό η περιβόητη δικαστική διαμάχη για το ιδιοκτησιακό καθεστώς των πνευματικών δικαιωμάτων επί αυτοφωτογραφιών (selfies) που τράβηξε μία μαϊμού σε ένα δάσος της Ινδονησίας (υπόθεση «Monkey Selfie»).

Το ιστορικό της υπόθεσης, το οποίο είναι αναμφίβολα πλέον σχεδόν ανεκδοτολογικό, ξεκινά το έτος 2011. Ο Βρετανός φωτογράφος άγριας ζωής David Slater [http://www.djsphotography.co.uk/] ταξίδεψε στο νησί Σουλαουέζι της Ινδονησίας, με σκοπό να φωτογραφήσει μία αποικία μαϊμούδων του είδους Macaca nigra [https://en.wikipedia.org/wiki/Celebes_crested_macaque] και να αναδείξει, με τον τρόπο αυτό, το ζήτημα εξαφάνισης αυτού του απειλούμενου είδους.

map indonesia (c) Google Maps

Ο Slater ακολούθησε μία αγέλη μαϊμούδων για κάποιες μέρες και κέρδισε την εμπιστοσύνη τους. Μολαταύτα, οι μαϊμούδες δεν συνεργάζονταν στη λήψη φωτογραφιών και αντιδρούσαν νευρικά στη θέα της φωτογραφικής μηχανής. Επιθυμώντας να τραβήξει κοντινές φωτογραφίες, ο φωτογράφος αποφάσισε να τους δώσει την ευκαιρία να πειραματιστούν με τη φωτογραφική μηχανή: τοποθέτησε μία φωτογραφική μηχανή Canon EOS 5D DSLR σε ένα τρίποδο και, αφού επέλεξε τις κατάλληλες ρυθμίσεις και εξαρτήματα (ευρυγώνιο φακό, αυτόματες ρυθμίσεις στο ζουμ κλπ), άφησε εκτεθειμένο το απομακρυσμένο κουμπί λήψης και απομακρύνθηκε από τον εξοπλισμό του.

Οι μαϊμούδες, όπως ανέμενε ο Slater, πλησίασαν και περιεργάστηκαν τον εξοπλισμό και τη φωτογραφική μηχανή. Mεταξύ αυτών, μία εξάχρονη θηλυκή μαϊμού (η οποία θα γίνει βαπτιστεί αργότερα «Naruto» κατά την PETA ή «Ella» κατά τον Slater), έκανε χρήση του απομακρυσμένου κουμπιού λήψης και τράβηξε ακούσια μία σειρά αυτοφωτογραφιών, πολλές εκ των οποίων ήταν απολύτως ευκρινείς.

 

naruto text

 (c) D. Slater (?)

Ο Slater, θεωρώντας τον εαυτό του δικαιούχο των πνευματικών δικαιωμάτων επί των φωτογραφιών που τράβηξε η μαϊμού χρησιμοποιώντας τον εξοπλισμό του, παραχώρησε άδεια χρήσης αυτών στο βρετανικό ειδησεογραφικό πρακτορείο Caters News Agency (https://www.catersnews.com/about-us/). Με τη δημοσιοποίησή τους, οι φωτογραφίες συγκέντρωσαν υψηλή δημοσιότητα η οποία όμως συνοδεύτηκε και από την αμφισβήτηση περί του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των φωτογραφιών. Πολλοί υποστήριξαν ότι δημιουργός και, συνακόλουθα, δικαιούχος πνευματικών δικαιωμάτων επί της φωτογραφίας δεν ήταν ο Slater αλλά η θηλυκή μαϊμού. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι οι εν λόγω φωτογραφίες καταχωρήθηκαν στο αποθετήριο ελεύθερης πρόσβασης Wikimedia Commons, ως ανήκουσες στο δημόσιο τομέα.

To Δεκέμβριο του 2014, ο Slater εξέδωσε τις φωτογραφίες αυτές σε λεύκωμα με τον τίτλο «Wildlife Personalities» το οποίο κυκλοφόρησε στην αγορά μέσω του εκδοτικού οίκου αυτοεκδόσεων Blurb [http://www.blurb.com/b/5809745-wildlife-personalities].

blurb naruto

Στις 22 Σεπτεμβρίου 2015, η φιλοζωική οργάνωση PETA (People for the Ethical Treatment of Animals) κατέθεσε αγωγή σε δικαστήριο της Καλιφόρνια εναντίον του Slater και του οίκου Blurb, εν ονόματι της θηλυκής μαϊμούς που τράβηξε τις αυτοφωτογραφίες, ζητώντας την αναγνώριση των πνευματικών δικαιωμάτων της Naruto επί των φωτογραφιών και την ανάληψη της διαχείρισης των εσόδων από την εκμετάλλευση των φωτογραφιών, προς όφελος της αποικίας μαϊμούδων στο νησί Σουλαουέζι (υπόθεση Naruto et al. Vs. Slater et al., Case No. 15-cv-04324-WHO).

naruto

Ο αρμόδιος Αμερικανός δικαστής απέρριψε την αίτηση στις 28 Ιανουαρίου 2016, κρίνοντας ότι ο Αμερικανικός Νόμος Πνευματικών Δικαιωμάτων (US Copyright Act) δεν αναγνωρίζει δικαίωμα απόκτησης πνευματικής ιδιοκτησίας προς όφελος ζώων, παρά μόνον προς όφελος φυσικών και νομικών προσώπων και ως εκ τούτου η Naruto δεν διαθέτει δικαίωμα δικαστικής επιδίωξης και επιβολής πνευματικών δικαιωμάτων (βλ. και σχετικό λήμμα επικαιρότητας που έγραψα για το ΔiMEE).

Ανέφερε μάλιστα χαρακτηριστικά ότι «if Congress and the president intended to take the extraordinary step of authorizing animals as well as people and legal entities to sue, they could, and should, have said so plainly».

Η PETA άσκησε έφεση κατά της απορριπτικής απόφασης το Μάρτιο του 2016 η οποία όμως τελικώς δεν εκδικάστηκε διότι (όπως μάθαμε και από το ΔiΜΕΕ) στις 11 Σεπτεμβρίου 2017 ο Slater, ο oίκος Blurb και η PETA συμβιβάστηκαν εξωδικαστικά διακόπτοντας με αυτό τον τρόπο, τη δευτεροβάθμια κρίση της υπόθεσης. Αξίζει να σημειωθεί ότι ένας εκ των όρων του συμβιβασμού προβλέπει την υποχρέωση του Slater να δωρίζει το 25% των μελλοντικών ακαθάριστων εσόδων από την εκμετάλλευση των επίμαχων φωτογραφιών σε μη κερδοσκοπικές οργανώσεις προστασίας του βιότοπου που ζει η Naruto και τα ζώα του είδους αυτού στην Ινδονησία.

H υπόθεση της Naruto μας καλεί να αναρωτηθούμε γύρω από τα παραδοσιακά ανθρωποκεντρικά θεμέλια του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας. Η ηπειρωτική προσέγγιση, την οποία ακολουθεί και το ελληνικό δίκαιο, θέτει τον άνθρωπο στο επίκεντρο του συστήματος προστασίας. Υπό το πρίσμα του ελληνικού δικαίου, πρωτογενής δικαιούχος πνευματικών δικαιωμάτων θεωρείται πάντοτε ο πνευματικός δημιουργός, ο οποίος, διά των ελεύθερων δημιουργικών επιλογών του, αντανακλά την προσωπικότητά του στο δημιούργημά του, καθιστώντας το πρωτότυπο, δηλαδή στατιστικά μοναδικό.

Σύμφωνα με την παραδοσιακή γραμματική και τελολογική ερμηνεία του νόμου, ο πνευματικός δημιουργός και αρχικός δικαιούχος του άρθρου 1 Ν. 2121/1993 είναι πάντοτε άνθρωπος. Η ανθρωποκεντρική προσέγγιση της πνευματικής ιδιοκτησίας έχει ως κύριο μέλημά της την προστασία του δημιουργού από τους δευτερογενείς δικαιούχους-αντισυμβαλλόμενους του δημιουργού, δηλαδή τους εργοδότες, εκδότες και λοιπούς εκμεταλλευόμενους, οι οποίοι πολύ συχνά αντιστοιχούν σε νομικά πρόσωπα.

Ακολουθώντας τη λογική αυτή, οι μη-άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένων και των νομικών προσώπων, βρίσκονται καταρχήν εκτός σύστηματος προστασίας. Πράγματι, τα νομικά πρόσωπα, ελλείψει δυνατότητας δημιουργικής δραστηριότητας αλλά και ανθρώπινης υπόστασης, δεν δύνανται να καταστούν πρωτογενείς δικαιούχοι πνευματικών δικαιωμάτων ούτε δικαιούχοι ηθικών εξουσιών. Βεβαίως, προϊόντος του χρόνου, τα νομικά πρόσωπα απέκτησαν ολοένα και περισσότερα νομοθετικά θεμέλια προστασίας ως υποκείμενα των δικαιωμάτων, ιδίως στις νέες μορφές τεχνολογικών έργων, όπως το λογισμικό και οι βάσεις δεδομένων (πρβλ. άρθρο 10 παρ. 2, 40 και ιδίως το sui generis δικαίωμα του κατασκευαστή (και όχι δημιουργού) βάσεων δεδομένων του άρθρου 45Α Ν. 2121/1993), και δύνανται να χαρακτηριστούν πρωτογενείς ή οιονεί-πρωτογενείς δικαιούχοι πνευματικής ιδιοκτησίας.

Το ερώτημα που τίθεται στην εποχή μας είναι κατά πόσο το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι έτοιμο να αναθεωρήσει τον αποκλεισμό έτερων κατηγοριών μη-ανθρώπων (πέραν των νομικών προσώπων) από το σύστημα προστασίας και να δεχθεί νέες κατηγορίες «προσώπων» ως (πρωτογενείς) δικαιούχους.

Το ερώτημα μοιάζει ακαδημαϊκό, ιδίως αναφορικά με την αναγνώριση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και, ευρύτερα, συνταγματικών δικαιωμάτων του ανθρώπου, υπέρ των ζώων, όπως η Naruto. Εντούτοις, είναι απολύτως πρακτικό και αναμένεται να τεθεί με αξιώσεις στο προηγμένο ψηφιακό παρόν και άμεσο μέλλον, όπου τα ρομπότ, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης (AIS) και άλλοι ρομποτικοί καλλιτέχνες (θα) είναι σε θέση να δημιουργούν έργα όπως τραγούδια και εικαστικές δημιουργίες.

Πλέον, ένα λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης (bot) με το όνομα «Bot Dylan» [https://consequenceofsound.net/2017/05/meet-bot-dylan-the-ai-computer-that-can-write-its-own-folk-songs/] δύναται να συνθέτει πρωτότυπα folk τραγούδια, τα οποία, στο προσεχές μέλλον θα μπορούσαν να αποτελούν το νέο «μη εκπροσωπούμενο» ανοιχτό ρεπερτόριο στα καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος.

bot dylanΙmage: http://www.mirror.co.uk

Πρόσφατα, τα bots του Facebook ξεκίνησαν να μιλούν σε γλώσσα που δημιούργησαν μόνα τους ενώ ένα ιαπωνικό ρομπότ είναι συνδημιουργός μίας σύντομης πρωτότυπης νουβέλλας με τίτλο «η μέρα που ένας υπολογιστής γράφει μία νουβέλα».

Συνεπώς, το επόμενο σημαντικό διακύβευμα που θέτει ο σύγχρονος ψηφιακός κόσμος σχετίζεται, αφενός με το πώς η πνευματική ιδιοκτησία θα υποδεχτεί στους κόλπους της τα έργα που προέρχονται από μη ανθρώπους και αφετέρου, με το εαν η μη ανθρώπινη και κατ’ αρχήν απροστάτευτη, ήτοι ανοιχτή, δημιουργία θα αφεθεί να ανταγωνίζεται την παραδοσιακή προστατευόμενη ανθρώπινη δημιουργία.

Ο Stephen Hawking λέει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι είτε το καλύτερο είτε το χειρότερο για το ανθρώπινο γένος. Θα ισχύσει το ίδιο και για το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας;



* Ο Θεόδωρος Χίου είναι Διδάκτωρ Νομικής και δικηγόρος διανοητικής ιδιοκτησίας, ψηφιακών τεχνολογιών και καινοτομίας.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ:

 

Andres Guadamuz, Artificial intelligence and copyright, WIPO Magazine, October 2017, Available at: http://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2017/05/article_0003.html

Θ. Χίου, ©LICK ΟN COPYRIGHT! ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

Θ. Χίου, "Περί της δημόσιας εκτέλεσης «μη εκπροσωπούμενου» ρεπερτορίου: Λύνοντας τον νομικό γρίφο" (σημείωμα στην ΜονΠρωτΘεσ. 4657/2015 (ασφ. Μέτρα), ΔιΜΕΕ, 2/2016, σελ. 247 επ.

Θ. Χίου, "Η πρόσφατη νομολογία του ΔΕΕ και πώς επηρεάζει το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα: Η έννοια της πρωτοτυπίας, 2o Συνέδριο ΔiΜΕΕ, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα

aftermath INFOKID cover

 

Με εξαιρετική επιτυχία ολοκληρώθηκαν οι εργασίες του Διεπιστημονικού Συνεδρίου «Παιδί και Πληροφορία: Αναζητήσεις και προσεγγίσεις Ιστορίας, Δικαίου–Δεοντολογίας, Πολιτισμού που πραγματοποιήθηκε στην Κέρκυρα την Παρασκευή 28 και Σάββατο 29 Απριλίου 2017 στους χώρους της Αναγνωστικής Εταιρείας Κέρκυρας. Το Συνέδριο διοργανώθηκε από την Ερευνητική Ομάδα του Ιονίου Πανεπιστημίου «Πληροφορία: Ιστορία, Ρύθμιση, Πολιτισμός» (IHRC) σε συνεργασία με το εργαστήριο Εργαστήριο Τεχνολογιών της Πληροφορίας και το Εργαστήριο Τεκμηρίωσης Πολιτιστικής και Ιστορικής Κληρονομιάς του Τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας, Σχολή Επιστήμης της Πληροφορίας και Πληροφορικής του Ιονίου Πανεπιστημίου και υπό την Αιγίδα του Ροταριανού Ομίλου Κέρκυρας.

Επίσημο Χορηγό Επικοινωνίας αποτέλεσε η IPrights.gr, ενώ το συνέδριο υποστηρίχθηκε οικονομικά αποκλειστικά και μόνο από τον Ροταριανό Όμιλο Κερκύρας και το Εμπορικό Επιμελητήριο Κερκύρας.

Μετά τον χαιρετισμό της προέδρου της επιστημονικής επιτροπής του Συνεδρίου Αναπληρώτριας Καθηγήτριας Μαρίας Κανελλοπούλου-Μπότη, ο Πρόεδρος της Αναγνωστικής Εταιρείας Κερκύρας Γιάννης Πιέρρης κήρυξε την έναρξη των εργασιών στην κατάμεστη από κόσμο αίθουσα εκδηλώσεων της Αναγνωστικής Εταιρείας Κερκύρας. Σύντομους χαιρετισμούς απεύθυναν ο Γεώργιος Πανδής, Πρόεδρος Ροταριανού Ομίλου Κερκύρας, ο Θεόδωρος Παππάς, Καθηγητής και Αναπληρωτής Πρύτανη Ιονίου Πανεπιστημίου, Θεοφανώ Παπαζήση, Ομ. Καθηγήτρια, Πρόεδρος της προσωρινής διοικούσας ΕΡΤ3, Μιχάλης Πολίτης, Αν. Καθηγητής, Μέλος του Συμβουλίου του Ιονίου Πανεπιστημίου, Μάριος Πούλος, Αν. Καθηγητής και Διευθυντής του Εργαστηρίου Τεχνολογιών της Πληροφορίας ΤΑΒΜ, Περικλής Παγκράτης, Πρόεδρος Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών, Βάσω Χατζή, Ψυχολόγος Κέντρου Άμεσης Κοινωνικής Επέμβασης Θεσσαλίας για το Χαμόγελο του Παιδιού, Μαρία Μπλιάτη, Ειδική Επιστήμων Συνηγόρου του Παιδιού, Κωνσταντία Κυπρούλη, Δικηγόρος, Αντιπρόεδρος Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας ενώ τις ευχές για την επιτυχία της διοργάνωσης έστειλε η Μαριέττα Μινώτου, Διευθύντρια Γενικών Αρχείων του Κράτους και Λέκτορας ΤΑΒΜ. Χαιρετισμό επίσης απεύθυναν ο Κωνσταντίνος Οβάλες, Νευρολόγος, Αντιπρόεδρος της Ιατροχειρουργικής Εταιρείας Κερκύρας και η Τατιάνα Σπίγγου, Αντιπρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Κερκύρας.

Βασικό χαρακτηριστικό του Συνεδρίου ήταν ο πλουραλισμός της θεματολογίας που ανέπτυξαν οι εισηγητές στις παράλληλες και ειδικές συνεδρίες με επίκεντρο των διεπιστημονικών θεματικών το παιδί σε σχέση με την πληροφορία. Ως «παιδί» νοούνταν για τις ανάγκες του συνεδρίου ο ανήλικος από τη γέννησή του μέχρι την ηλικία της ενηλικίωσης (18 ετών), κατά τον συνήθη ορισμό της νομικής επιστήμης. Η πληροφορία εννοείται κατά την πλέον ευρεία της έννοια (είτε ενσωματωμένη σε φορέα είτε ανεξάρτητη από τον φορέα της).

 

infokid 000

Η κεντρική Αίθουσα του Συνεδρίου στην Αναγωνστική Εταιρεία Κέρκυρας

 

Στην αρχή του συνεδρίου αναγνώστηκε η συμβολή του Ομότιμου Καθηγητή και Αντεπιστέλλοντος Μέλους της Ακαδημίας Αθηνών Λάμπρου Κοτσίρη με τίτλο «Η μάθηση στον δρόμο» (ηχογράφηση ης οποίας είναι αναρτημένη στον ιστοχώρο του συνεδρίου). Οι άνω των 250 συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν ένα διευρυμένο πεδίο παρουσιάσεων που εστίασαν στην αλληλεπίδραση του παιδιού με τα αρχεία, τα μουσεία και τις βιβλιοθήκες ως φορείς πρόσληψης πληροφορίας, στην εμπλοκή των παιδιών με τις νέες τεχνολογίες και τους κινδύνους σε περιβάλλοντα διαμεσολαβημένης επικοινωνίας (διαδίκτυο), στην ανάλυση διεθνών και εθνικών συμβάσεων για τα πνευματικά δικαιώματα και τα προσωπικά δεδομένων του παιδιού, στις επιδράσεις του σύγχρονου πολυπολιτισμικού περιβάλλοντος στην ανάπτυξη του παιδιού, στις σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις και εκπαιδευτικές στρατηγικές που εφαρμόζονται σε τυποποιημένα και μη περιβάλλοντα μάθησης. Ειδικές συνεδρίες αφιερώθηκαν στα πνευματικά δικαιώματα των παιδιών στα έργα τους, στην ιστορία της μάθησης από τον 12ο αι. μέχρι τις μέρες μας, στη διδακτική της ιστορίας στα παιδιά από το νηπιαγωγείο και μετά, στην προστασία της ιδιωτικής ζωής των παιδιών, στη σχέση των παιδιών με την πολυπολιτισμικότητα, στη διδακτική παιδιών με ειδικές ανάγκες.

Το συνέδριο απέσπασε εξαιρετικά θετικά σχόλια από την πλειονότητα των 250 συμμετεχόντων για την επιλογή των 82 εισηγητών-συγγραφέων εργασιών, Ελλήνων ειδικών–ερευνητών του Ακαδημαϊκού και Εκπαιδευτικού χώρου, εισηγητών και των εξήντα παρουσιάσεων και δύο ειδικών συνεδριών. Τον ενδιαφέροντα επιστημονικό διάλογο στο πλαίσιο του συνεδρίου υποστήριξαν με κεντρικές ομιλίες η Θεοφανώ Παπαζήση, Ομότιμη Καθηγήτρια της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Προέδρος της Προσωρινής Διοικούσας ΕΡΤ3, Εκπρόσωπος της ΕΡΤ3 στα Συμβούλια Κοινωνικού Ελέγχου Κεντρικής Μακεδονίας και Πρόεδρος του ΔΣ του Ιδρύματος «Ορφανοτροφείου Θηλέων Μέλισσα», με θέμα τη γνώμη του παιδιού στο Δικαστήριο ως κριτήριο του συμφέροντός του. Επίσης, άκρως σημαντική ήταν η συμβολή της Ελένης Θεοδωροπούλου, Καθηγήτριας Τμήματος Επιστημών της Προσχολικής Αγωγής και Εκπαιδευτικού Σχεδιασμού της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Koσμητόρισσα της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, με θέμα «Φιλοσοφία με/για παιδιά: η κίνηση της σκέψης και οι μηχανικές φιλοσοφο-γραφίες».

Ειδικές συνεδρίες επίσης ανέλυσαν μια πρόταση για μια δημιουργική εκπαιδευτική εκδρομή στο μουσείο της Αντιβουνιώτισσας (υπεύθυνες οι Μαρία Κρίγκα, Εκπαιδευτικός MSc. και Μάντυ Αλμπάνη, πτυχιούχος της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών ΕΚΠΑ και Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης ΕΚΠΑ) και ένα διαδραστικό πολυαισθητηριακό σύστημα εκπαίδευσης-ψυχαγωγίας με χρήση επαυξημένης πραγματικότητας και παιχνιδικό σενάριο για την παρουσίαση ιστορικών στιγμών της ζωής του Καποδίστρια σε μαθητές τυπικής ανάπτυξης με ή χωρίς ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (συντονιστής ο Επίκουρος Καθηγητής ΤΤΗΕ Ιωάννης Δεληγιάννης, εισηγητές οι Πολυξένη Καιμάρα, Υπ. Δρ. Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας, Ιονίου Πανεπιστημίου, Μαρία Σδρόλια, Υπ. Δρ. Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας Ιονίου Πανεπιστημίου, Ιωάννης Δεληγιάννης, Επίκουρος Καθηγητής Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας, Ιονίου Πανεπιστημίου, Γιώργος Νικόπουλος, Υπ. Δρ. Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας Ιονίου Πανεπιστημίου, Μιχαήλ Ζησίου, Διδάκτωρ Τμήματος Μουσικών Σπουδών Ιονίου Πανεπιστημίουκαι Ελένη Κοκκινομηλιώτη, Υπ. Δρ. Τμήματος Μουσικών Σπουδών Ιονίου Πανεπιστημίου.

 

infokid 1

Στιγμιότυπο από την κεντρική ομιλία του Συνεδρίου

 

Ειδικά από το ΤΑΒΜ, συμμετείχαν με εισηγήσεις τους ή προεδρίες ο Καθηγητής και Αναπληρωτής Πρύτανη Θεόδωρος Παππάς, και ο Επίκουρος Καθηγητής Σταύρος Βλίζος, ο Επίκουρος Καθηγητής Πέτρος Κωσταγιόλας, η Επίκουρη Καθηγήτρια Χριστίνα Μπάνου και ο Δημήτρης Μεταλληνός, διδάσκων ΤΑΒΜ και Δρ. Τμήματος Ιστορίας ΙΠ καθώς και η Βιλχελμίνα Ζάχου, διδάσκουσα ΤΑΒΜ, Δρ. Ιστορίας. Από τα άλλα Τμήματα του Ιονίου Πανεπιστημίου συμμετείχαν ως ανωτέρω οι Ιωάννης Δεληγιάννης, Επίκουρος Καθηγητής ΤΤΗΕ, Ανδρέας Γιαννακουλόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής ΤΤΗΕ, Ηλίας Γιαρένης, Επίκουρος Καθηγητής Τμήματος Ιστορίας, Νικόλαος Παπαδημητρίου, και Μιχάλης Πολίτης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΞΓΜΔ και ο Επίκουρος Καθηγητής Σωτήρης Λίβας, ΤΞΓΜΔ. Εντυπωσιακή σε αριθμό ήταν η συνεχής συμμετοχή των φοιτητών του Ιονίου Πανεπιστημίου, και ιδιαίτερα του Τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας, προπτυχιακών και μεταπτυχιακών φοιτητών. Στην οργανωτική επιτροπή συμμετείχαν προπτυχιακοί φοιτητές Mαρία Παπαϊωάννου, Ορφέας Δημέρτικας, Κλαούντια Βρόνιακ, Πολυτίμη Μιχαλάκη. Οι μεταπτυχιακοί φοιτητές που συμμετείχαν στην οργανωτική επιτροπή του συνεδρίου ήταν οι Αγγελική Δρακοπούλου, Χάρις Καββαδία, Αλεξάνδρα Καλαιτζόγλου, Κώστα Καρβέλα, Νικολάου Παξινού-Βαφειάδη, Παρασκευής Πολίτη και Πηνελόπης Φλέγγα. Παρέμβαση στην ομιλία με θέμα τη ρομποτική στη βιβλιοθήκη της Χριστίνας Ηλιούδη, καθηγήτριας πληροφορικής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Κερκύρας και υπ. δρ. Τμήματος Πληροφορικής έκανε η προπτυχιακή φοιτήτρια δευτέρου έτους του ΤΑΒΜ Χριστίνα Τσουμάνη. Από το Τμήμα Πληροφορικής, ως νέες ερευνήτριες συμμετείχαν με εισήγησή τους οι φοιτήτριες Μαρίνα Δρούγα και Στέλλα Κατσαρδή. Συνεχίζοντας την παράδοση των διεθνών συνεδρίων International Conference on Information Law and Ethics, τα οποία ιδρύθηκαν μέσα από το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΤΑΒΜ το 2008, το βήμα δόθηκε και σε αξιόλογες ‘νέες ερευνήτριες’ του Πανεπιστημίου μας, οι οποίες, όπως πάντοτε, ανταπεξήλθαν άρτια στη δοκιμασία αυτή.

Στους συνεδριακούς χώρους, τις μέρες διεξαγωγής του Συνεδρίου, πραγματοποιήθηκε έκθεση δεκάδων παιδικών έργων τέχνης με θέμα «Πληροφορία και Παιδί». Μαθητές Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης από Αθήνα, Πάτρα, Κέρκυρα δημιούργησαν, με την εποπτεία εικαστικών εκπαιδευτικών, εικαστικά έργα στα οποία αποτύπωσαν πώς αντιλαμβάνονται τις πληροφορίες που τα κατακλύζουν στη σύγχρονη σχολική, οικογενειακή αλλά και κοινωνική τους ζωή και πως διαχειρίζονται τις εμπειρίες που προσλαμβάνουν από αυτή. Στον ιστότοπο του συνεδρίου είναι αναρτημένα τα έργα αυτά. Το συνέδριο υπό μία έννοια αποτέλεσε χρονικά και θεματικά την διευρυμένη συνέχεια μιας σειράς διεπιστημονικών συνεργασιών της Ερευνητικής Ομάδας του Ιονίου Πανεπιστημίου «Πληροφορία: Ιστορία, Ρύθμιση, Πολιτισμός» (IHRC) που στόχο έχει να καλλιεργήσει περαιτέρω την υφιστάμενη δυναμική της και με άλλες συναφείς δράσεις, όπως συμβαίνει συνεχώς από το 2013.

Ο επίσημος Ιστοχώρος του Συνεδρίου «Παιδί και Πληροφορία» http://events.ihrc.gr/infokid2017/ θα συνεχίσει να ενημερώνεται με πλούσιο υλικό από τις ημέρες του Συνεδρίου.

Τα πρακτικά του συνεδρίου αναμένονται να εκδοθούν εντός του 2017.

Από την οργανωτική επιτροπή του συνεδρίου

Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Tο πεδίο της Συλλογικής Διαχείρισης αποτελεί αντικείμενο διαμορφώσεων και αναταράξεων, όπως υποδεικνύουν οι εξελίξεις των τελευταίων μηνών.

Αναμφίβολα το ζήτημα της ψήφισης του νομοσχεδίου για τη Συλλογική Διαχείριση, το οποίο, μεταξύ άλλων, μεταφέρει στην εγχώρια έννομη τάξη την Οδηγία 2014/26/ΕΕ εξακολουθεί να αποτελεί το μείζον διακύβευμα για το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Πράγματι, η ψήφισή του εν λόγω νομοσχεδίου είναι ακόμα εκκρεμής, παρά το γεγονός ότι η νομοπαρασκευαστική διαδικασία έχει ξεκινήσει από το Δεκέμβριο του 2015 και μέχρι σήμερα έχουν δει το φως της δημοσιότητας 3 διαφορετικές επίσημες εκδοχές και τουλάχιστον 2 εκδοχές "διαρροών", ενώ η προθεσμία μεταφοράς της ως άνω Οδηγίας έχει προ πολλού παρέλθει (10 Απριλίου 2016).

Περαιτέρω, η υπόθεση της ΑΕΠΙ, που, ιδίως ύστερα από τη δημοσίευση του Πορίσματος Διαχειριστικού Ελέγχου, τον περασμένο Φεβρουάριο, έχει απασχολήσει ευρέως τη δημοσιότητα, συμπλέκεται πολλαπλώς με τη μέχρι σήμερα εξαιρετικά περιπετειώδη πορεία του νομοσχεδίου.

Τόσο η διαδικασία ψήφισης του νομοσχεδίου όσο και η υπόθεση της ΑΕΠΙ χαρακτηρίζονται από έντονη και ενεργή εμπλοκή πολλών ενδιαφερόμενων φορέων (ΟΣΔ, δημιουργών, καλλιτεχνών, Επιμελητηρίων, Βουλευτών κ.ά.), η οποία συχνά οδήγησε σε δημόσιες παρεμβάσεις, αντιπαραθέσεις και πολιτικά παρασκήνια, ενώ δεν έλειψαν δικαστικές αποφάσεις και νομοθετικές τροπολογίες με σημαντική απήχηση στις διαλαμβανόμενες εξελίξεις.

Η πληθώρα των γεγονότων που μεσολάβησαν από την πρώτη έκδοση του ιστορικού (Νομοσχέδιο για τη Συλλογική Διαχείριση: Quo Vadis?, Οκτώβριος 2016), αλλά και η σοβαρότητα των εξελίξεων που αφορούν τη συλλογική διαχείριση στην Ελλάδα, επιβάλλουν την παρούσα επικαιροποίηση, προς πληρέστερη ενημέρωση του κοινού (νομικού και μη).

Η παρούσα δεύτερη έκδοση του Αναλυτικού Χρονικού (stand:24/4/2017), συμπληρώνει την προηγούμενη, συμπεριλαμβάνοντας όλα τα σημαντικά γεγονότα που αφορούν την τρέχουσα μεταβατική περίοδο της συλλογικής διαχείρισης στην Ελλάδα, με αντίστοιχες παραπομπές, προς διευκόλυνση αναζήτησης περισσότερων πληροφοριών για έκαστο ζήτημα.

 

Κατεβάστε εδώ το infographic σε .pdf μορφή με ενεργούς συνδέσμους στις πηγές

 

1

Aepi2

Aepi3

aepi4

aepi5

aepi6

aepi7

aepi8

9


* Ο Θεόδωρος Χίου είναι διδάκτωρ νομικής και δικηγόρος πνευματικών δικαιωμάτων, βιομηχανικής ιδιοκτησίας και καινοτομίας.


 Click on copyright

 

Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Το παρόν άρθρο αποτελεί μία εισαγωγή για τα πνευματικά δικαιώματα των φωτογράφων αλλά παραλείπει τις λεπτομέρειες. Απευθυνθείτε στο δικηγόρο σας για να λάβετε εξειδικευμένες συμβουλές. Last updated: 14/1/2018.

 

Η φωτογραφία αποτελεί μία μορφή εικαστικής τέχνης με ιδιαίτερη απήχηση στη σύγχρονη εποχή της εικόνας. Αφενός η χρήση φωτογραφικής μηχανής, με την τεχνολογική εξέλιξη έχει καταστεί προσιτή σε ολοένα και μεγαλύτερο αριθμό ατόμων. Αφετέρου, η φωτογραφία αντιστοιχεί σε ένα ελκυστικό ψηφιακό «περιεχόμενο», τόσο για τους χρήστες όσο και για τους εκδότες.

Η δύναμη της φωτογραφίας απελευθερώνεται με το πάτημα του κουμπιού λήψης, με ένα κλικ. Το κλικ αυτό αποτελεί ένα «ορόσημο» και για το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας. Παρακάτω, εξετάζονται αρχικά οι νομικές συνέπειες που επέρχονται μετά το κλικ (Ι) και εν συνεχεία οι νομικές προκλήσεις που πρέπει να ληφθούν υπόψιν πριν από αυτό (ΙΙ).

 

Ι. POST-CLICK: OΙ ΝΟΜΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ «ΚΛΙΚ» ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ

 

Το πάτημα του κουμπιού της φωτογραφικής μηχανής επιφέρει μία σειρά νομικών αποτελεσμάτων, εκ των οποίων το σημαντικότερο είναι η απονομή προστασίας από πνευματική ιδιοκτησία επί της φωτογραφίας (Α) και, συνεκδοχικά, οι συνέπειες που αυτή συνεπάγεται για το φωτογράφο (Β) και τους τρίτους-χρήστες φωτογραφιών (Γ).

 

Α. ΑΠΟΝΟΜΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

Ο νόμος πνευματικής ιδιοκτησίας αναγνωρίζει ρητά την απονομή προστασίας στις φωτογραφίες. Πράγματι, οι φωτογραφίες εμπεριέχονται στην ενδεικτική απαρίθμηση (εν δυνάμει) προστατευόμενων έργων που προβλέπεται στο άρθρο 2 παρ. 1 του Ν. 2121/1993. Ασφαλώς, η απονομή προστασίας στις φωτογραφίες συνδέεται με την πλήρωση ορισμένων προϋποθέσεων.

 

Προϋπόθεση της δημιουργίας

Κατ’ αρχάς, μία φωτογραφία πρέπει να συνιστά πνευματικό δημιούργημα το οποίο είναι προϊόν πνευματικής και δημιουργικής συμβολής ενός ανθρώπου. Ως εκ τούτου, αποκλείονται οι φωτογραφίες που αποτελούν προϊόν καθαρά μηχανικών δραστηριοτήτων καθώς και οι φωτογραφίες που λαμβάνονται χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, όπως μία φωτογραφία που τραβάει ένα ρομπότ ή οι φωτογραφίες από τα αυτόματα μηχανήματα φωτογραφιών. Όμοια αντιμετώπιση θα έχουν και οι φωτογραφίες που τράβηξε ένα ζώο, όπως κρίθηκε και από τα αμερικάνικα δικαστήρια στην διάσημη υπόθεση «Monkey selfie» [1].

 

Προϋπόθεση της πρωτοτυπίας

Περαιτέρω, μία φωτογραφία προστατεύεται εφόσον χαρακτηρίζεται από πρωτοτυπία. Στην Ελλάδα η πρωτοτυπία σε γενικό επίπεδο, αντιστοιχεί στην έννοια της «στατιστικής μοναδικότητας» της φωτογραφίας, δηλαδή την κρίση ότι, κατά λογική πιθανολόγηση, κάτω από παρόμοιες συνθήκες και με τους ίδιους στόχους, κανένας άλλος δημιουργός, δεν θα ήταν σε θέση να δημιουργήσει όμοια φωτογραφία ή, διαζευκτικά ότι η φωτογραφία παρουσιάζει μια ατομική ιδιομορφία, ή έστω ένα ελάχιστο όριο "δημιουργικού ύψους", κάποια απόσταση δηλαδή από τα ήδη γνωστά ή αυτονόητα [2].

Υπό αυτό τον ορισμό, έχει κριθεί ότι η πρωτοτυπία της φωτογραφίας προκύπτει από την εκτίμηση ορισμένων κριτηρίων όπως η επιλογή ή σκηνοθεσία θεμάτων ή αντικειμένου, η επιλογή του τόπου και χρόνου, η γωνία φωτογράφησης, η επιλογή του κάδρου, ο φωτισμός, η σχέση φωτογραφιζομένου αντικειμένου με τον περιβάλλοντα χώρο, οι αντιθέσεις χρωμάτων [3], αλλά και η ενδεχόμενη επεξεργασία της φωτογραφίας, η οποία εμφανίζεται ιδίως σε ψηφιακές φωτογραφίες και αφορά ρετούς, επιλογές και παρεμβάσεις στα χρώματα, επεμβάσεις, τροποποιήσεις ή αλλοιώσεις του αντικειμένου ή του αισθητικού αποτελέσματος κλπ [4].

Περαιτέρω, η πρωτοτυπία των φωτογραφιών καθορίζεται ειδικά στο Ευρωπαϊκό Δίκαιο και συγκεκριμένα στο άρθρο 6 και την αιτιολογική σκέψη 16 της Οδηγίας 93/98/ΕΕΚ [κωδικοποίηση 2006/116/EK] για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων. Σύμφωνα με την εν λόγω διάταξη, η πρωτοτυπία αντιστοιχεί στο αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού-φωτογράφου, το οποίο αντανακλά την προσωπικότητά του.

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο πλαίσιο υπόθεσης που αφορούσε την προστασία φωτογραφικών πορτραίτων (Απόφαση Painer της 1ης Δεκεμβρίου 2011 Eva-Maria Painer v. Standrad Verlags GmbH, υπόθεση C-145/10), ερμήνευσε ειδικότερα ότι μία φωτογραφία είναι πρωτότυπη εφόσον είναι αποτέλεσμα πνευματικής εργασίας του δημιουργού η οποία αντανακλά την προσωπικότητά του και εκδηλώνεται με τις ελεύθερες και δημιουργικές του επιλογές κατά την παραγωγή της φωτογραφίας αυτής (σκ. 88 επ.).

Το ευρωπαϊκό κριτήριο πρωτοτυπίας όπως περιγράφεται ανωτέρω είναι αναμφίβολα πιο επιεικές σε σχέση με το αντίστοιχο ελληνικό και υπερισχύει έναντι του τελευταίου [5], δεδομένου ότι, αφενός ειδική ρύθμιση για την πρωτοτυπία φωτογραφιών στο Ελληνικό δίκαιο δεν υφίσταται και αφετέρου το άρθρο 2 του Ν 2121/1993 είναι σύμφωνο με το άρθρο 6 της Οδηγίας 93/98 της Ευρωπαϊκής Ένωσης [6].

Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι η απαιτούμενη στάθμη πρωτοτυπίας που απαιτείται για την προστασία των φωτογραφιών είναι αρκετά χαμηλή [7]. Έτσι, στην πράξη μία φωτογραφία προστατεύεται αρκεί να παρουσιάζει ένα ελάχιστο δημιουργικό ύψος ή κάποια ελάχιστη ατομικότητα, αποκλείοντας κάθε αυστηρότερο κριτήριο [8].

Συνεπώς, εκτός πεδίου προστασίας θα τίθεται κάθε φωτογραφία από την οποία απουσιάζει πλήρως η δημιουργική συμβολή του φωτογράφου με την οποία αποτυπώνονται στοιχεία της προσωπικής πνευματικής του εργασίας, όπως, για παράδειγμα, η αντιγραφή μιας προϋφιστάμενης φωτογραφίας [9] ή μία φωτογραφία ταυτότητας [10].

 

Αξιολογική ουδετερότητα προστασίας

Ένα άλλο στοιχείο το οποίο σχετίζεται με την απονομή προστασίας των φωτογραφιών είναι η αξιολογική και ιδεολογική ουδετερότητα. Σύμφωνα με το άρθρο 2 παρ. 4 του Ν. 2121/1993, η απονομή προστασίας είναι «ανεξάρτητη από την αξία και τον προορισμό του έργου». Αυτό σημαίνει ότι προστατεύονται εξίσου τόσο οι άρτιες καλλιτεχνικές φωτογραφίες όσο και οι «απλές» φωτογραφίες ενός smartphone, δεδομένου ότι η απονομή προστασίας δεν συνδέεται με καμιά αξιολογική ή αισθητική κρίση.

Ομοίως, το ίδιο επίπεδο προστασίας αποδίδεται ακόμα και σε φωτογραφίες παράνομες ή άσεμνες, όπως μία φωτογραφία παπαράτσι ή μία πορνογραφική φωτογραφία, εφόσον, βεβαίως, πληρούται η προϋπόθεση της πρωτοτυπίας [11]. Εξίσου αδιάφορη είναι επίσης η ιδιότητα του φωτογράφου, δηλαδή το κατά πόσο ο φωτογράφος είναι επαγγελματίας, καταξιωμένος, με υψηλή κατάρτιση ή ερασιτέχνης.

 

Απουσία διατυπώσεων

Η πνευματική ιδιοκτησία επί μίας πρωτότυπης φωτογραφίας αποκτάται αυτοδικαίως με τη δημιουργία της φωτογραφίας, δηλαδή με τη λήψη και αποθήκευση της φωτογραφίας σε ψηφιακό αρχείο ή μηχανική δημιουργία αρνητικού. Έτσι δεν απαιτείται η τήρηση οποιασδήποτε διατύπωσης, όπως κατάθεση ή υποβολή σε δημόσια αρχή ή αλλού). Ομοίως, η τοποθέτηση του copyright mention επί της φωτογραφίας έχει δηλωτικό χαρακτήρα και δεν συνδέεται με την απόκτηση δικαιώματος.

Δεδομένου ότι η κτήση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας συνδέεται άμεσα και αποκλειστικά με τη δημιουργική πράξη, μόνο ο φωτογράφος είναι ο αρχικός δικαιούχος του περιουσιακού και του ηθικού δικαιώματος επί της φωτογραφίας (άρθρο 6 παρ. 1 Ν 2121/1993). Αυτονόητο είναι δε ότι σε περίπτωση φωτογραφίας στην οποία απεικονίζεται πρόσωπο, το απεικονιζόμενο πρόσωπο δεν αποκτά πνευματικά δικαιώματα επί της φωτογραφίας [12].

 

Διάκριση φωτογραφίας και υλικού φορέα.

Αυτό που χαρακτηρίζει την απονομή προστασίας από πνευματική ιδιοκτησία είναι η κατ’ αρχήν διάκριση ανάμεσα στο φωτογραφικό έργο αφ’ εαυτό, ως άυλο πνευματικό δημιούργημα και τον υλικό φορέα στον οποίο ενσωματώνεται (πχ. το χαρτί στο οποίο εκτυπώνεται, το αρνητικό του φιλμ ή το ψηφιακό αρχείο).

Ένεκα της εν λόγω διάκρισης, η μεταβίβαση της κυριότητας οποιουδήποτε υλικού φορέα στον οποίο ενσωματώνεται η φωτογραφία (πχ. η παράδοση των αρνητικών ή ενός CD-Rom, η ηλεκτρονική αποστολή ενός αρχείου) δεν επιφέρει μεταβίβαση και του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και δεν παρέχει στον κτήτορα του υλικού φορέα εξουσίες εκμετάλλευσης της φωτογραφίας, εκτός αν εγγράφως έχει συμφωνηθεί το αντίθετο.

 Καταγραφή4

 Στιγμιότυπο από την εκδήλωση, κ. Έλενα Σπυροπούλου, κ. Θεόδωρος Χίου

 

Β. ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ: Η ΟΠΤΙΚΗ ΤΟΥ ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΥ

Ο φωτογράφος, με τη δημιουργία πρωτότυπης φωτογραφίας αποκτά αυτοδικαίως, ως αποκλειστικά και απόλυτα δικαιώματα, το δικαίωμα της εκμετάλλευσης της φωτογραφίας (περιουσιακό δικαίωμα) και το δικαίωμα της προστασίας του προσωπικού του δεσμού με αυτήν (ηθικό δικαίωμα).

 

Περιουσιακό δικαίωμα: Ένα αποκλειστικό μονοπώλιο εκμετάλλευσης της φωτογραφίας

Το περιουσιακό δικαίωμα επί της φωτογραφίας δίνει το δικαίωμα στο φωτογράφο να ελέγχει τη χρήση της φωτογραφίας που δημιούργησε και να καθορίζει τους όρους εκμετάλλευσής της. Ειδικότερα, ο φωτογράφους αποκτά το δικαίωμα να επιτρέπει ή να απαγορεύει κατά ανέλεγκτη βούληση, ιδίως:

  • την άμεση ή έμμεση, προσωρινή ή μόνιμη, μερική η ολική αναπαραγωγή της φωτογραφίας, με οποιοδήποτε μέσο και μορφή (εξουσία αναπαραγωγής).
  • τη διανομή αντιτύπων της φωτογραφίας στο κοινό με οποιαδήποτε μορφή, όπως μέσω πώλησης ή με άλλους τρόπους (πχ. πώληση ψηφιακών αρχείων, πώληση αφισών κλπ) (εξουσία διανομής).
  • την παρουσίαση της φωτογραφίας στο κοινό με κάθε τρόπο, όπως για παράδειγμα τη χρήση μίας φωτογραφίας σε διαφήμιση, σε βιβλίο, εφημερίδα, την ενσωμάτωσή της σε βίντεο, την έκθεση φωτογραφίας (εξουσία παρουσίασης στο κοινό). Η εν λόγω εξουσία ενεργοποιείται κάθε φορά που η φωτογραφία αγγίζει ένα κοινό, δηλαδή ο κύκλος των ανθρώπων που είναι ευρύτερος του στενού οικογενειακού, φιλικού, συγγενικού κύκλου ή του άμεσου κοινωνικού περιβάλλοντος [13].

 

Ηθικό δικαίωμα: Ένα αποκλειστικό δικαίωμα περιφρούρησης της προσωπικότητας του φωτογράφου σε σχέση με το φωτογραφικό έργο

Το ηθικό δικαίωμα δίνει ιδίως την εξουσία στο φωτογράφο να:

  • αποφασίζει για το χρόνο, τον τόπο και τον τρόπο κατά τους οποίους η φωτογραφία θα γίνει προσιτή στο κοινό (εξουσία δημοσίευσης).
  • απαιτεί τη μνεία του ονόματός του, στο μέτρο του δυνατού, σε κάθε αντίτυπο και σε κάθε δημόσια χρήση της φωτογραφίας (εξουσία πατρότητας) [14] Συνηθίζεται η εν λόγω μνεία να αντιστοιχεί στο copyright mention που συχνά τοποθετείται επί της φωτογραφίας.
  • απαγορεύει κάθε παραμόρφωση, περικοπή ή άλλη τροποποίηση του έργου του (εξουσία διατήρησης ακεραιότητας). Η εν λόγω εξουσία καλύπτει οποιαδήποτε αλλοίωση της φωτογραφίας (πχ. επεξεργασία με photoshop, αλλαγή χρωματισμού, περίτμηση κλπ) καθώς και κάθε έμμεση προσβολή του προσώπου του δημιουργού οφειλόμενης στις συνθήκες παρουσίασης του έργου στο κοινό (πχ. ανάρμοστη χρήση του έργου).

 

Μονοπώλιο με περιορισμένη διάρκεια

Η διάρκεια προστασίας της φωτογραφίας από πνευματική ιδιοκτησία (περιουσιακές και ηθικές εξουσίες) δεν είναι απεριόριστη. Εκτείνεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του δημιουργού και εβδομήντα (70) χρόνια μετά το θάνατό του (άρθρο 29 παρ. 1). Με τη λήξη της προστασίας, η φωτογραφία ανήκει πλέον στο δημόσιο τομέα (public domain), με αποτέλεσμα η χρήση και εκμετάλλευσή της να καθίσταται ελεύθερη για όλους.

 

Γ. ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ: Η ΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ

Η απονομή προστασίας από πνευματική ιδιοκτησία σε μία φωτογραφία θέτει περιορισμούς στους χρήστες/τρίτους που επιθυμούν να κάνουν χρήση της εν λόγω φωτογραφίας. Ειδικότερα:

 

Απαγορεύεται η χρήση/εκμετάλλευση μιας προστατευόμενης φωτογραφίας χωρίς άδεια

Οποιαδήποτε πράξη ή χρήση η οποία εμπίπτει στην περιφέρεια του μονοπωλίου που αποδίδει ο νόμος στο φωτογράφο, σύμφωνα με το ως άνω περιεχόμενο, απαιτεί την προηγούμενη άδεια του φωτογράφου για να είναι νόμιμη. Εφαρμόζεται έτσι κατ’ αρχήν η αρχή του «All rights Reserved», εκτός εάν ο φωτογράφος ρητά επέλεξε την επιφύλαξη για τον εαυτό του λιγότερων περιουσιακών εξουσιών, επιλέγοντας τη δημοσίευση της φωτογραφίας του υπό καθεστώς κάποιας ανοιχτής άδειας, ιδίως κάποιας από τις προτεινόμενες άδειες Creative Commons, η οποία παρέχει περισσότερες ελευθερίες για τον χρήστη.

Εξαιρέσεις. Κατ’ εξαίρεση, δεν απαιτείται προηγούμενη άδεια του φωτογράφου σε συγκεκριμένες περιπτώσεις τις οποίες προβλέπει ρητά και εξαντλητικά ο νόμος. Μεταξύ άλλων, στις εν λόγω εξαιρέσεις συμπεριλαμβάνεται ιδίως η ιδιωτική αναπαραγωγή, δηλαδή η αναπαραγωγή μιας φωτογραφίας νομίμως δημοσιευθείσας, η οποία γίνεται για ιδιωτική χρήση. Πάντως, δεν αποτελεί ιδιωτική χρήση η χρήση στο πλαίσιο μιας επιχείρησης ή μιας υπηρεσίας ή ενός οργανισμού.

 Απαγορεύεται η προσβολή των ηθικών εξουσιών

Ο χρήστης μιας προσευχόμενης φωτογραφίας δεν δικαιούται να προβεί σε πράξεις που προσβάλλουν τις ηθικές εξουσίες του φωτογράφου, όπως για παράδειγμα να περικόψει τη φωτογραφία, να μην αναφέρει ή να απαλείψει το όνομα του φωτογράφου κλπ., εκτός αν ο φωτογράφος έχει συναινέσει ρητά στις πράξεις αυτές (άρθρο 16 Ν. 2121/1993).

 Απαιτείται η τήρηση συγκεκριμένων διατυπώσεων για τη συμβατική εκμετάλλευση της φωτογραφίας

Η παραχώρηση άδειας χρήσης ή συναίνεση για άσκηση ηθικών εξουσιών διέπεται από ένα προστατευτικό ρυθμιστικό πλαίσιο προορισμένο να προστατεύσει τον φωτογράφο. Σύμφωνα με αυτό, μεταξύ άλλων:

κάθε σύμβαση μεταβίβασης δικαιωμάτων, ή παραχώρησης άδειας εκμετάλλευσης ή χρήσης φωτογραφιών, συμπεριλαμβανομένης και της συναίνεσης για πράξεις που διαφορετικά θα συνιστούσαν προσβολή του ηθικού δικαιώματος, πρέπει να γίνεται εγγράφως, επί ποινή ακυρότητας της συμφωνίας (άρθρο 14 Ν. 2121/1993).

αν δεν καθορίζονται η έκταση και τα μέσα εκμετάλλευσης για τα οποία συμφωνείται η παραχώρηση των δικαιωμάτων, θεωρείται ότι αυτή αφορά την έκταση και τα μέσα που είναι αναγκαία για την εκπλήρωση του σκοπού της σύμβασης (θεωρία του σκοπού). Η θεωρία του σκοπού αποσκοπεί στο να προφυλάξει το δημιουργό-φωτογράφο από υπέρμετρη παραχώρηση εξουσιών σε τρίτους. Ειδικότερα, σε περίπτωση παραγγελίας φωτογραφιών, η συμφωνία για τη δημιουργία και παράδοση του έργου (λήψη φωτογραφιών), δε συνεπάγεται αυτομάτως και μεταβίβαση ή παραχώρηση των πνευματικών δικαιωμάτων επί των φωτογραφιών στον παραγγέλοντα. Αντίθετα, στη σύμβαση παραγγελίας απαιτείται ρητή πρόβλεψη για μεταβίβαση ή παραχώρηση άδειας εκμετάλλευσης.

η αμοιβή την οποία καλείται να καταβάλλει ο χρήστης για τη χρήση ή εκμετάλλευση προστατευόμενης φωτογραφίας συμφωνείται υποχρεωτικά και επί ποινή ακυρότητας σε ορισμένο ποσοστό. Το ύψος του ποσοστού καθορίζεται ελεύθερα από τα μέρη (ο νόμος δεν ορίζει κατώτατα όρια) και ως βάση υπολογισμού συνήθως χρησιμοποιούνται τα έσοδα που προέρχονται από την εκμετάλλευσης της φωτογραφίας (πχ. ποσοστό επί της λιανικής τιμής πώλησης αντιτύπων της φωτογραφίας). Kατ’ εξαίρεση μόνο η αμοιβή του φωτογράφου για την παραχώρηση δικαιωμάτων επί της φωτογραφίας δύναται να προσδιοριστεί σε ένα κατ’ αποκοπήν ποσό, εφόσον τυγχάνει εφαρμογής κάποια από τις εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος, ιδίως, δηλαδή, όταν η βάση υπολογισμού του ποσοστού είναι πρακτικά αδύνατον να προσδιορισθεί, η χρήση του έργου έχει δευτερεύοντα χαρακτήρα σε σχέση με το αντικείμενο της εκμετάλλευσης (πχ. η χρήση μίας φωτογραφίας εντός ενός βιβλίου), ή όταν η φωτογραφία πρόκειται να χρησιμοποιηθεί σε διαφήμιση (άρθρο 32 παρ. 2 in fine).

τα Μέσα μαζικής ενημέρωσης που χρησιμοποιούν ή δημοσιεύουν φωτογραφίες ιδίως από freelancers φωτογράφους οφείλουν να συμμορφώνονται με το ειδικό πλαίσιο δικαιωμάτων των φωτογράφου που εισάγει το άρθρο 38 του Ν. 2121/1993.

 

Μέσα άμυνας & επιβολής

Ο φωτογράφος απολαμβάνει τα μέτρα προστασίας που προβλέπει ο Ν. 2121/1993 στα άρθρα 59 επ. και τα οποία του επιτρέπουν να στραφεί εναντίον οποιουδήποτε παραβιάζει τα πνευματικά του δικαιώματα επί της φωτογραφίας του.

Ειδικότερα, σε περίπτωση μη αδειοδοτημένης χρήσης και εκμετάλλευσης της φωτογραφίας από κάποιον χρήστη, ο φωτογράφος του οποίου το περιουσιακό ή/και το ηθικό δικαίωμα προσβάλλονται, δύναται να κάνει χρήση των ένδικων μέσων που προβλέπει ο νόμος αξιώνοντας, κατά κανόνα αστικές κυρώσεις (δηλ. άρση της προσβολής και παράλειψη στο μέλλον, χρηματική αποζημίωση για περιουσιακή και ηθική ζημία) ενώ δύναται επίσης να στραφεί και ποινικά κατά του προσβολέα. Τα ίδια μέσα και πέραν της όποιας συμβατικής ευθύνης, ο φωτογράφος μπορεί να μεταχειριστεί και έναντι του αντισυμβαλλομένου του ο οποίος προβαίνει σε εκμετάλλευση η οποία υπερβαίνει τα συμφωνηθέντα.

 

ΙΙ. PRE-CLICK: ΟΙ ΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΡΙΝ ΤΟ «ΚΛΙΚ»

 

Η λήψη μιας φωτογραφίας δύναται να εγείρει πληθώρα νομικών ζητημάτων, τα οποία σχετίζονται κατεξοχήν με την προστασία προσωπικών δεδομένων και την προστασία της προσωπικότητας, ιδίως όταν οι φωτογραφίες απεικονίζουν φυσικά πρόσωπα. Εντούτοις, σημαντικές είναι και οι νομικές προκλήσεις οι οποίες συνδέονται με το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας (Α) και το γειτνιάζον δίκαιο προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς (Β), χωρίς να αποκλείονται και οι συμβατικοί περιορισμοί στη λήψη φωτογραφιών (Γ).

 

 

Α. Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΩΣ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ

Το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας επηρεάζει τη χρήση και, συνεκδοχικά τη λήψη φωτογραφιών, στις περιπτώσεις που το απεικονιζόμενο αντικείμενο είναι ένα προστατευόμενο έργο.

Διότι, όπως ο φωτογράφος αποκτά πνευματικά δικαιώματα με το πάτημα του κουμπιού της μηχανής του, αντίστοιχα, πνευματικά δικαιώματα αποκτώνται και με τη δημιουργία διαφόρων ειδών έργων (πχ. αγάλματα, εικαστικά έργα, graffiti, κλπ). Έτσι, στις περιπτώσεις φωτογράφισης προστατευόμενων έργων, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί του απεικονιζόμενου αντικειμένου δύνανται να θέσουν εμπόδια στη χρήση και εκμετάλλευση της εν λόγω φωτογραφίας.

 

 

Case study: φωτογράφιση κτηρίων

Μία κλασσική περίπτωση φωτογράφισης προστατευόμενων αντικειμένων είναι η φωτογράφιση κτηρίων.

Τα κτήρια, ως αρχιτεκτονικά έργα, συνιστούν πνευματικά δημιουργήματα τα οποία προστατεύονται από το νόμο πνευματικής ιδιοκτησίας, εφόσον είναι πρωτότυπα. Ειδικότερα, αντικείμενο προστασίας από πνευματικά δικαιώματα είναι τα ολοκληρωμένα οικοδομήματα τόσο μάλιστα στην εξωτερική, αλλά και την εσωτερική τους διαμόρφωση, εφόσον χαρακτηρίζονται από πρωτοτυπία.

Όπως έχει κριθεί από τα ελληνικά δικαστήρια [15], η πρωτοτυπία ενός αρχιτεκτονικού έργου μπορεί να εντοπίζεται στην τοποθέτηση του οικοδομήματος στον περιβάλλοντα χώρο, στην διαρρύθμιση των εσωτερικών και εξωτερικών χώρων, στον προσανατολισμό του κτηρίου, στον προσδιορισμό των διαστάσεων των όψεών του, στην επιλογή των υλικών, χρωμάτων και μεγεθών, κλπ. Πάντως, το αρχιτεκτονικό έργο δεν πρέπει να είναι κοινότυπο ή να ενσωματώνει την απλώς αναμενόμενη τεχνική λύση, δηλαδή εκείνη η οποία υπαγορεύεται από τις περιστάσεις ή από τις ανάγκες που καλείται να εξυπηρετήσει το έργο ως η μόνη κατάλληλη και ενδεδειγμένη λύση ή ως μία εκ των συνηθισμένων και πολύ περιορισμένων τεχνικών λύσεων.

Κατόπιν τούτου, η απεικόνιση της εξωτερικής όψης ενός πρωτότυπου αρχιτεκτονικού έργου (κτηρίου) δύναται καταρχήν να αναπαραχθεί, διανεμηθεί και παρουσιασθεί στο κοινό (πχ. με χρήση μίας φωτογραφίας του κτηρίου σε banners, καρτ ποστάλ, αφίσες κλπ) νομίμως, μόνο εφόσον γίνουν σεβαστά τα πνευματικά δικαιώματα του αρχιτέκτονα του εν λόγω κτηρίου, πράγμα που προϋποθέτει τη λήψη προηγούμενης άδειας και μνεία του ονόματος του αρχιτέκτονα εφόσον αυτό είναι δυνατό.

Κατ’ εξαίρεση, η χρήση φωτογραφίας που απεικονίζει προστατευόμενο αρχιτεκτονικό έργο (κτήριο) δεν απαιτεί τη λήψη προηγούμενης άδειας σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, όπως είναι η ιδιωτική αναπαραγωγή ή περίπτωση υπαγωγής στην εξαίρεση της "Ελευθερίας Πανοράματος"/Freedom of panorama.

 Καταγραφή2

 

Η ελευθερία πανοράματος

Η «ελευθερία πανοράματος», είναι μια πρόβλεψη στους νόμους πνευματικής ιδιοκτησίας σε διάφορες δικαιοδοσίες που επιτρέπει τη λήψη φωτογραφιών από κτίρια ή κάποιες φορές γλυπτά και άλλα καλλιτεχνικά έργα που είναι μόνιμα τοποθετημένα σε δημόσιο χώρο και  τη δημοσίευση αυτών των εικόνων χωρίς παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων που μπορεί να ισχύουν για αυτά τα έργα.

Στο ελληνικό δίκαιο η ελευθερία πανοράματος είναι περιορισμένη. Πράγματι, ο ελληνικός νόμος προβλέπει εξαίρεση για χρήση εικόνων με έργα σε δημόσιους χώρους, σύμφωνα με την οποία επιτρέπεται χωρίς την άδεια του δημιουργία κι χωρίς αμοιβή η περιστασιακή αναπαραγωγή και διάδοση με μέσα μαζικής επικοινωνίας εικόνων με έργα αρχιτεκτονικής, εικαστικών τεχνών [graffiti], φωτογραφίας ή εφαρμοσμένων τεχνών [πχ. μία γέφυρα], που βρίσκονται μονίμως σε δημόσιο χώρο (άρθρο 26 Ν. 2121/1993).

Συνεπώς, στην εν λόγω εξαίρεση εμπίπτει η χρήση φωτογραφίας που απεικονίζει προστατευόμενο αρχιτεκτονικό έργο, η οποία γίνεται περιστασιακά, δηλαδή όταν η απεικόνιση του έργου δεν αποτελεί το βασικό και το ουσιώδες θέμα της αναπαραγωγής ή της διάδοσης στο κοινό, και αποκλειστικά για λόγους πληροφόρησης του κοινού από μέσα επικοινωνίας (πχ. στο δελτίο ειδήσεων) [16].

Αντίθετα, η εν λόγω εξαίρεση δεν καλύπτει τη χρήση φωτογραφιών με προστατευόμενα κτήρια στο πλαίσιο οποιαδήποτε άλλης περίστασης πλην της ιδιωτικής χρήσης, όπως τη δημιουργία φωτογραφικού λευκώματος, την εικαστική επένδυση μιας ιστοσελίδας κλπ. Στις περιπτώσεις αυτές απαιτείται η λήψη προηγούμενης άδειες από τον αρχιτέκτονα του κτηρίου.

 

Β. ΤΟ ΕΙΔΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΣΗ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

 

O ελληνικός νόμος για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς (Ν. 3028/2002) αναγνωρίζει ένα ιδιόμορφο οιονεί δικαίωμα "πνευματικής ιδιοκτησίας" επί των αρχαίων κινητών και ακίνητων μνημείων υπέρ του Δημοσίου το οποίο θέτει περιορισμούς στη λήψη και χρήση φωτογραφιών (απεικονίσεων) αυτών. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με το άρθρο 46 παρ. 4 του εν λόγω νόμου

«Με απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού και Αθλητισμού, η οποία εκδίδεται ύστερα από γνώμη του αρμόδιου κατά περίπτωση Συμβουλίου, καθορίζονται για φορείς ή πρόσωπα, πλην των υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού και του Τ.Α.Π., οι όροι, οι προϋποθέσεις, το όργανο και η διαδικασία χορήγησης άδειας παραγωγής, αναπαραγωγής και διάδοσης στο κοινό, με οποιονδήποτε τρόπο και μέσο, στα οποία συμπεριλαμβάνονται οι τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνίας, αντιγράφων και απεικονίσεων (φωτογραφίες, video) μνημείων που ανήκουν στο Δημόσιο ακινήτων που βρίσκονται σε αρχαιολογικούς χώρους και ιστορικούς τόπους ή είναι μεμονωμένα, καθώς και κινητών που βρίσκονται σε μουσεία ή συλλογές του Δημοσίου.

Η σχετική άδεια χορηγείται σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα έναντι τέλους που καταβάλλεται στο Τ.Α.Π. Τα αντίγραφα αυτά που διατίθενται στο κοινό, απαγορεύεται να φέρουν τη σφραγίδα του Τ.Α.Π. Η παραγωγή, αναπαραγωγή και διάδοση στο κοινό, για άμεσο ή έμμεσο οικονομικό ή εμπορικό σκοπό, αντιγράφων ή απεικονίσεων χωρίς άδεια τιμωρείται με την ποινή της παραγράφου 1 του άρθρου 66 [πλημμέλημα που τιμωρείται με φυλάκιση έως τριών (3) ετών]."

 

Η υπ' αρ. ΥΠΠΟΤ/ΔΟΕΠΥ/ΤΟΠΥΝΣ/126463 (ΦΕΚ Β΄ 3046/30.12.2011) υπουργική απόφαση (ΥΑ), η οποία είναι σήμερα σε ισχύ, καθορίζει, μεταξύ άλλων, τα τέλη φωτογράφησης και τέλη χρήσης φωτογραφιών που απεικονίζουν αρχαιολογικούς χώρους, ιστορικούς τόπους, μνημεία, μουσειακές εκθέσεις και συλλογές. Η ΥΑ παραθέτει έναν ευρύ κατάλογο χρήσεων και με προσδιορισμό των αντίστοιχων τελών ενώ προβλέπονται και περιπτώσεις απαλλαγής από την καταβολή τελών τόσο για τη φωτογράφιση όσο και για τη χρήση των σχετικών απεικονίσεων (άρθρα 9-10 της ΥΑ).

Έτσι, αναφορικά με τα τέλη λήψης φωτογραφιών μνημείων (άρθρο 1 της ΥΑ), ενδεικτικά αναφέρουμε ότι η φωτογράφιση με επαγγελματικό εξοπλισμό σε αρχαιολογικούς χώρους απαιτεί την καταβολή τέλους ύψους 200 ευρώ ανά ημέρα (άρθρο 1 παρ. 2 της ΥΑ). Για φωτογράφηση, με επαγγελματικό εξοπλισμό, μουσειακών εκθέσεων και συλλογών, με παρεμβολή προσώπων, χωρίς μετακίνηση αντικειμένων, τα τέλη ορίζονται σε 100 ευρώ. Για άνοιγμα προθηκών ή/και μετακίνηση αντικειμένων, σε 300 ευρώ. Τα τέλη προσαυξάνονται κατά 50% όταν η λήψη γίνεται εκτός ωραρίου (άρθρο 1 παρ. 7 της ΥΑ). 

Περαιτέρω, αναφορικά με τη χρήση φωτογραφιών μνημείων (άρθρο 4 της ΥΑ), ενδεικτικά αναφέρεται ότι η χρήση απεικονίσεων σε κάρτες, αφίσες και μαγνήτες καταβάλλονται 300 ευρώ ανά φωτογραφία για τους χώρους, τα μνημεία, τα μουσεία του άρθρου 1 παράγραφος 6, και 150 ευρώ ανά φωτογραφία για τους λοιπούς χώρους μνημεία και μουσεία. Τα τέλη αυτά καλύπτουν διάρκεια χρήσης δύο (2) ετών . Η δε χρήση απεικόνισης μνημείου για εμπορικούς και διαφημιστικούς σκοπούς απαιτεί καταβολή τέλους ύψους 1.500 ευρώ ανά απεικόνιση (άρθρο 4 παρ. 8, ΥΑ υπ΄ αριθμ. ΥΠΠΟΤ/ΔΟΕΠΥ/ΤΟΠΥΝΣ/126463 (ΦΕΚ Β’3046/30-12-2011)).

Αντίθετα, δεν απαιτείται τέλος για λήψη φωτογραφίας σε αρχαιολογικό χώρο χωρίς επαγγελματικό εξοπλισμό και για τη χρήση της στο διαδίκτυο χωρίς άμεσα ή έμμεσα εμπορικό σκοπό.

Σύμφωνα με το άρθρο 12 της ΥΑ, τα τέλη φωτογράφισης και χρήσης απεικονίσεων, προσαυξημένα με το ποσό του φόρου προστιθέμενης αξίας που αναλογεί και την εφαρμογή του κανονικού συντελεστή ΦΠΑ προκαταβάλλονται στο όνομα του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων στην Τράπεζα της Ελλάδος, πριν από την έναρξη οποιασδήποτε δραστηριότητας για την οποία έχει  χορηγηθεί η απαιτούμενη άδεια.

 Καταγραφή3

 

Γ. Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΩΣ ΣΥΜΒΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΒΙΑΣΗ

Τέλος υπάρχουν περιπτώσεις όπου η λήψη και, συνακολούθως, η χρήση φωτογραφίας απαγορεύεται από συμβατικούς όρους, που προβλέπονται ιδίως στην αγορά εισιτηρίων για μία συναυλία ή για την είσοδο σε ένα ιδιωτικό μουσείο κλπ. Συνήθως αυτού του είδους οι περιορισμοί συνιστούν προληπτικό μέτρο κατά της χρήσης απεικονίσεων που ενδέχεται να προσβάλλουν πνευματικά ή άλλα δικαιώματα.

 

Συμπεράσματα:

  • Ο φωτογράφος με τη δημιουργία μιας πρωτότυπης φωτογραφίας, ανεξάρτητα από το αισθητικό της ύψος, αποκτά αυτόματα μία δέσμη ισχυρών περιουσιακών και ηθικών εξουσιών επί της φωτογραφίας του.

 

  • Ο φωτογράφος πριν το κλικ πρέπει να βεβαιώνεται ότι η φωτογραφία που τραβάει και εν συνεχεία δημοσιοποιεί δεν οδηγεί σε παραβίαση νομικής διάταξης ή συμβατικής υποχρέωσης, πράγμα που σχετίζεται κυρίως με το απεικονιζόμενο αντικείμενο (πχ. πρόσωπο, προστατευόμενο έργο, αρχαίο μνημείο).

 

  • Ο φωτογράφος πρέπει να υπογράφει κατάλληλες συμβάσεις για χρήση/εκμετάλλευση των φωτογραφιών του και να λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα για να αξιώνει την προστασία των δικαιωμάτων του

 

  • Ο χρήστης φωτογραφιών πρέπει να εκκαθαρίζει τα δικαιώματα των φωτογραφιών που προτίθεται να χρησιμοποιήσει και να λαμβάνει τις απαραίτητες άδειες όταν αυτό απαιτείται, ανάλογα με το είδος της χρήσης.

 

 

* Ο Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος, διδάκτωρ νομικής Παν/μίου Στρασβούργου και ειδικός σύμβουλος σε θέματα δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

 

To παρόν κείμενο αποτελεί επεξεργασμένη μορφή της ομιλίας του υπογράφοντος στην εκδήλωση με τίτλο «Ο νόμος κάνει zoom στη φωτογραφία», η οποία πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 22 Φεβρουαρίου 2017 υπό τη διοργάνωση της φωτογραφικής ομάδας του «ΒΡΙΛΗΣΣΟΥ».

Η παρουσίαση της εισήγησης είναι διαθέσιμη εδώ.


Υποσημειώσεις

[1] Στην υπόθεση «Monkey Selfie», ένας φωτογράφος είχε τοποθετήσει ένα τρίποδο με φωτογραφική μηχανή σε ένα δάσος της Ινδονησίας. Μία μαϊμού κατάφερε και τράβηξε με την εν λόγω μηχανή φωτογραφίες του εαυτού της. Η φιλοζωική ένωση PETA (People For The Ethical Treatment of Animals), ενεργώντας για λογαριασμό του εν λόγω ζώου, στράφηκε κατά του φωτογράφου, ζητώντας αποζημίωση για παράνομη προσβολή πνευματικής ιδιοκτησίας του ζώου από την εκμετάλλευση των φωτογραφιών αυτών από τον τελευταίο. Ο επιτετραμμένος Αμερικανός δικαστής στην από 6 Ιανουαρίου 2016 εισήγησή του προς το αρμόδιο δικαστήριο έκρινε ότι η εν λόγω φωτογραφία ανήκει στο δημόσιο τομέα, αφού ούτε ο φωτογράφος αλλά ούτε και το ζώο δύνανται να είναι δικαιούχοι πνευματικής ιδιοκτησίας επί της επίμαχης φωτογραφίας. Θα πρέπει να σημειωθεί πάντως ότι ο δικαστής έκρινε ότι η απόκτηση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας από ζώα θα μπορούσε να αναγνωριστεί σε νομοθετικό επίπεδο. Tελικώς, η υπόθεση επιλύθηκε διά συμβιβασμού που αποφάσισαν τα εμπλεκόμενα μέρη, διακόπτοντας με αυτό τον τρόπο, την εκδίκαση της υπόθεσης σε δεύτερο βαθμό. Αξίζει να σημειωθεί ότι ένας εκ των όρων του συμβιβασμού προβλέπει την υποχρέωση του εναγόμενου, που τοποθέτησε την φωτογραφική μηχανή στο δάσος, να δωρίζει το 25% των μελλοντικών ακαθάριστων εσόδων από την εκμετάλλευση των επίμαχων φωτογραφιών σε μη κερδοσκοπικές οργανώσεις προστασίας του βιότοπου που ζουν τα απεικονιζόμενα ζώα στην Ινδονησία.

[2] Βλ. ενδεικτικά, ΑΠ 919/2007, ΑΠ 1051/2015.

[3] Βλ. έτσι ρητώς από την πρόσφατη νομολογία ΜονΕφΘεσ 1033/2015, ΕπισκΕΔ 2015, σελ. 271∙ ΕφΑθ. 2724/2012, ΔΕΕ 2012, σελ. 1127, παρατ. Χ. Αποστολόπουλος.

[4] Σταματούδη Ε., «Άρθρο 2», σε Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 67, σελ. 50.

[5] Σταματούδη Ε., «Άρθρο 2», σε Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 68, σελ. 51. Διαβάστε περισσότερα σε Θ. Χίου, H ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΙΑΣ ΣΤΟ ΕΝΩΣΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΔΕΕ, www.IPrights.Gr.

[6] Έτσι ρητά η ΕφΑθ. 2724/2012, ΔΕΕ 2012, σελ. 1127, παρατ. Χ. Αποστολόπουλος.

[7] Αυτό οφείλεται εν μέρει και στο γεγονός ότι ο φωτογράφος, λόγω της χρήσης του μηχανικού μέσου της φωτογραφικής μηχανής, έχει στη διάθεσή του λιγότερες εκφραστικές δυνατότητες από τους υπόλοιπους δημιουργούς, βλ. Μάνθος Α., Πνευματική Ιδιοκτησία, Νομική Βιβλιοθήκη, 2015, σελ. 125.

[8] Έτσι, ΕφΑθ. 2724/2012, ΔΕΕ 2012, σελ. 1127, παρατ. Χ. Αποστολόπουλος∙ ΑΠ 1493/2009, ΧρΙΔ, 2010, σελ. 568∙ Σταματούδη Ε., «Άρθρο 2», σε Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 68, σελ. 51: «Συμπερασματικά θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει ότι προκειμένου μία φωτογραφία να προστατευθεί ως πρωτότυπη αρκεί να μην συνιστά αντιγραφή μίας άλλης και να παρουσιάζει κάποια ελάχιστη ατομικότητα αποκλείοντας κάθε άλλο αυστηρότερο κριτήριο.»

[9] Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 68, σελ. 51.

[10] Μάνθος Α., Πνευματική Ιδιοκτησία, Νομική Βιβλιοθήκη, 2015, σελ. 125.

[11] Βεβαίως, άλλο είναι το θέμα αν η δημοσίευση και διάδοση της φωτογραφίας εμποδίζεται από άλλες διατάξεις, όπως το νόμο περί ασέμνου, ποινικές διατάξεις για εξύβριση ή δυσφήμηση κλπ. Βλ. Κουμάντος Γ., Πνευματική Ιδιοκτησία, 8η έκδοση, 2002, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλας, σελ. 118 και υποσ. 290.

[12] Μάνθος Α., Πνευματική Ιδιοκτησία, Νομική Βιβλιοθήκη, 2015, σελ. 126.

[13] Βλ. έτσι ΠΠρΑθ. 3141/2015, ΤΝΠ Νόμος, ΧρΙΔ, 2016, σελ. 59. Πρβλ. και άρθρο 3 παρ. 2 Ν. 2121/1993.

[14] Βλ. Μ. Κανελλοπούλου-Μπότη, «Άρθρο 38», σε σε Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 15, σελ. 726. Ειδικά για τους φωτογράφους που συμβάλλονται με μέσα μαζικής ενημέρωσης (εφημερίδες, περιοδικά κλπ), ο νόμος εισάγει ειδική ρητή πρόβλεψη στο άρθρο 38 παρ. 4, σύμφωνα με την οποία «Σε κάθε δημοσίευση φωτογραφίας, πρέπει να αναφέρεται το όνομα του φωτογράφου».

[15] Βλ. έτσι ΠΠρΑθ. 3141/2015, σκ. 5, ΤΝΠ Νόμος, ΧρΙΔ, 2016, σελ. 59.

[16] Βλ. έτσι ΠΠρΑθ. 3141/2015, ΤΝΠ Νόμος, ΧρΙΔ, 2016, σελ. 59, σκ. 18 και 22.

Το παρόν άρθρο αποτελεί επεξεργασμένη εκδοχή της εισήγησης του Δρ. Θεόδωρου Χίου* με τίτλο «Άδειες ανοιχτού λογισμικού, περιεχομένου και δεδομένων» που εκφωνήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 2016 στο πλαίσιο του Σεμιναρίου του ΟΒΙ με τίτλο «Ανοιχτή καινοτομία και βιομηχανική ιδιοκτησία: ευκαιρίες και προκλήσεις».

Η παρουσίαση της εισήγησης είναι διαθέσιμη εδώ.

 ΟΒΙ1 2

 

Aπό αριστερά προς δεξιά: Π. Τσιαβός (όρθιος), K. Αμπατζής, Κ. Μαργέλλου, Θ. Καρούνος, Θ. Χίου, Δ. Οικονόμου

 

Oι ανοιχτές άδειες (open licences) είναι περισσότερο συνδεδεμένες με το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας. Εντούτοις, τα τελευταία χρόνια η χρήση τους εξαπλώνεται ολοένα και περισσότερο στο πεδίο της Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΒΙ), δηλαδή στο δίκαιο που προστατεύει, μέσω συγκεκριμένων τίτλων προστασίας, αισθητικές και τεχνικές δημιουργίες, όπως design, εφευρέσεις, κ. ά.

 

Η παρούσα εισήγησή αποτελεί μία εισαγωγή στην προβληματική των ανοιχτών αδειών ως νομικό ένδυμα ανοιχτής καινοτομίας στη Βιομηχανική Ιδιοκτησία.

 

Στις παρακάτω γραμμές θα προσπαθήσω:

 

να εξηγήσω τι είναι ανοιχτές άδειες (Ι)

να χαρτογραφήσω το τοπίο των ανοιχτών αδειών στη ΒΙ (ΙΙ)

να αξιολογήσω την αλληλεπίδραση ανοιχτών αδειών και ΒΙ (ΙΙΙ)

να προβάλλω κάποιες συμπερασματικές σκέψεις-προτάσεις για την επόμενη μέρα (IV).

 

 

Ι. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ;

 

Οι ανοιχτές άδειες είναι ένα ιδιαίτερο είδος αδειών εκμετάλλευσης δικαιωμάτων Διανοητικής Ιδιοκτησίας (ΔΙ), δηλαδή αδειών που παρέχονται από το δικαιούχο ΔΙ σε τρίτους για τη χρήση ή εκμετάλλευση ενός προστατευόμενου αντικειμένου. Πρόκειται για τυποποιημένες πρότυπες συμβάσεις προσχώρησης, οι οποίες διαμορφώνονται από κάποιον φορέα ή κοινότητα.

 

Οι εν λόγω άδειες ονομάζονται «ανοιχτές», διότι διαπνέονται από την ιδέα ότι η διάδοση της δημιουργίας, της τέχνης, της πληροφορίας και της γνώσης εν γένει και η πρόσβαση σε αυτές δεν θα πρέπει να εμποδίζεται από το μονοπωλιακό δικαίωμα διανοητικής ιδιοκτησίας ή άλλο δικαίωμα. Στην ουσία, λειτουργούν ως εργαλεία τα οποία δια της συμβατικής οδού, «ανοίγουν» το κλειστό μονοπώλιο που παρέχει η Διανοητική Ιδιοκτησία (Intellectual Property). Ως εκ τούτου, οι ανοιχτές άδειες αποτελούν το κύριο όχημα και το νομικό ένδυμα της ανοιχτής δημιουργίας και καινοτομίας.

 

Ειδικότερα, ο δικαιούχος ΔΙ, επιλέγοντας μία ανοιχτή άδεια, επιφυλάσσει στον εαυτό του ορισμένες μόνο εξουσίες some rights reserved» αντί για το «all rights reserved» μοντέλο) από αυτές που εμπεριέχονται στο μονοπωλιακό του δικαίωμα και επιτρέπει, ως αδειοδότης [licensor]/παραχωρών την άδεια, κατ’ ελάχιστο, «ελεύθερη» και δωρεάν (δημόσια) χρήση του αντικειμένου προστασίας σε απροσδιόριστο αριθμό χρηστών, παρέχοντας περισσότερες ελευθερίες χρήσης από αυτές που επιτρέπει η νομοθεσία ΔΙ και από αυτές που συνήθως παρέχονται με τις παραδοσιακές άδειες εκμετάλλευσης.

 

Λόγω των χαρακτηριστικών αυτών, η «ανοιχτή» αδειοδότηση («open licensing» ή «free licencing») θεωρείται ένας εναλλακτικός τρόπος διαχείρισης δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας σε σχέση με την παραδοσιακή αδειοδότηση.

 

 

II. ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΑΝΟΙΧΤΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ

 

Οι ανοιχτές άδειες αφορούν τη ΒΙ καθώς χρησιμοποιούνται για τη διάδοση και εκμετάλλευση αντικειμένων τα οποία βρίσκονται τόσο στην περιφέρεια όσο και στον πυρήνα του πεδίου της.

 

 

Α_ΟΙ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ ΣΤΗΝ «ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ» ΤΗΣ ΒΙ

 

1_ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

Οι ανοιχτές άδειες εμφανίστηκαν αρχικά στο χώρο του λογισμικού, όπου αναπτύχθηκαν σημαντικά και οδήγησαν στη δημιουργία και προσφορά ελεύθερου λογισμικού (Free Software) και λογισμικού ανοιχτού κώδικα (ή FLOSS (Free/Libre/Open Source software). Το λογισμικό, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα δικαίου ευρεσιτεχνίας δεν είναι αφ’ εαυτό αντικείμενο προστασίας από τίτλο βιομηχανικής ιδιοκτησίας αλλά δύναται υπό προϋποθέσεις να προστατευθεί με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, εφόσον προσφέρει μία τεχνική συμβολή στην επίλυση ενός τεχνικού προβλήματος και υπερβαίνει τον απλό προγραμματισμό.

 

Υπάρχουν πολλοί τύποι προτεινόμενων ανοιχτών αδειών και αδειών ανοιχτού κώδικα ειδικά στο πεδίο του λογισμικού, οι οποίες διαφοροποιούνται ανάλογα με τα δικαιώματα που παρέχουν στους χρήστες. Μία από τις πιο σημαντικές και ευρέως διαδεδομένες ανοιχτές άδειες λογισμικού είναι η GNU GPL general public licence, η οποία διαμορφώθηκε από την Free Software Foundation.

 

Πρόκειται για μία free software άδεια η οποία καθιστά απολύτως ελεύθερη και δωρεάν τη χρήση, μελέτη, αντιγραφή, τροποποίηση και αναδιανομή λογισμικού με ή χωρίς αλλαγές ή βελτιώσεις για όλους τους χρήστες.

 

2_ΔΕΔΟΜΕΝΑ

 Άλλες ανοιχτές άδειες επιτρέπουν ελεύθερη διάδοση, πρόσβαση και χρήση δεδομένων με ευρεία έννοια, δηλαδή στοιχεία, πληροφορίες, βάσεις δεδομένων, επιστημονικά δεδομένα που παράγονται από φορείς του Δημοσίου την Ερευνητική Κοινότητα, Πανεπιστήμια ή άλλους φορείς και τα οποία προστατεύονται από πνευματικά ή άλλα δικαιώματα.

Τα «δεδομένα» αν και δεν αποτελούν αφ’ εαυτά αντικείμενο τίτλων βιομηχανικής ιδιοκτησίας, αφορούν τη ΒΙ διότι αποτελούν συχνά χρήσιμο εργαλείο για την παραγωγή καινοτομίας στα πρώτα στάδια ανάπτυξης.

Ένα παράδειγμα Άδειας Ανοικτών Δεδομένων είναι Open Data Commons / Open Database License) v 1.0 που ανέπτυξε η Open Knowledge Foundation. Η εν λόγω άδεια επιτρέπει το «άνοιγμα» συνόλων δεδομένων για ελεύθερη χρήση και διάδοση από τρίτους.

 

 

Β_ΟΙ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ ΣΤΟΝ ΠΥΡΗΝΑ ΤΗΣ ΒΙ

 

Οι ανοιχτές άδειες αφορούν και αντικείμενα τα οποία βρίσκονται στον πυρήνα της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, δηλαδή, αισθητικές και τεχνικές δημιουργίες.

 

1_DESIGN

Αρκετά διαδεδομένες είναι και οι ανοιχτές άδειες που εφαρμόζονται σε αισθητικές δημιουργίες, αντικείμενο του δικαίου σχεδίων και υποδειγμάτων.

Οι άδειες Creative Commons αποτελούν το αντιπροσωπευτικότερο παράδειγμα «ανοιχτών αδειών» για διαφόρων τύπων προστατευόμενο περιεχόμενο και ιδίως για αισθητικές δημιουργίες. Δύνανται να χρησιμοποιηθούν για περιεχόμενο όπως κείμενα, επιστημονικές μελέτες, φωτογραφίες, εικαστικά, σχέδια και μοντέλα, αντικείμενα δηλαδή που εντάσσονται (και) στο πεδίο προστασίας των σχεδίων και υποδειγμάτων της βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

Οι εν λόγω άδειες προτάθηκαν αρχικά το 2001 από τον καθηγητή Lawrence Lessig. Σήμερα, οι ισχύουσες άδειες (έκδοση 4.0) αναπτύχθηκαν από το Creative Commons corporation.

Το περιεχόμενο της βασικής άδειας είναι τυποποιημένο σε έξι παραλλαγές, ανάλογα με τα δικαιώματα που επιθυμεί ο δημιουργός να παραχωρήσει στους χρήστες: Αttribution 4.0 International, Attribution-ShareAlike 4.0 International, Attribution-NoDerivatives 4.0, Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International, Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0, Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International.

Oι άδειες συχνά συνοδεύουν τα ψηφιακά αρχεία 2d ή 3d εκτύπωσης, τα οποία είναι ελεύθερα διαθέσιμα για κατέβασμα από το διαδίκτυο.

 

2_ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ

H ιδέα της ανοιχτότητας μεταδόθηκε και στον στο χώρο των αμιγώς τεχνικών και τεχνολογικών δημιουργιών, δηλαδή κυρίως στον τομέα των εφευρέσεων/διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, όπου παρατηρείται η διαμόρφωση ανοιχτών αδειών και μηχανισμών ανοιχτής πρόσβασης με αντικείμενο τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας αφ’ εαυτά.

H ανοιχτή αδειοδότηση και εδώ αποσκοπεί στην κάμψη του έντονου μονοπωλιακού χαρακτήρα των δικαιωμάτων, διασφαλίζοντας διευρυμένη πρόσβαση σε καινοτομία ή αποτρέποντας τον αποκλεισμό σε αυτήν. Συχνά αναπτύσσεται εντός συγκεκριμένων βιομηχανιών ή τεχνολογικών κλάδων.

Οι πρακτικές ανοιχτής αδειοδότησης παρουσιάζουν διαβαθμίσεις, ανάλογα με το βαθμό κάμψης του μονοπωλιακού χαρακτήρα που επιδιώκεται κάθε φορά.

 

-      FRAND Licensing

Ως παράδειγμα «ήπια» «ανοιχτής» αδειοδότησης αναφέρουμε την αδειοδότηση FRAND. Οι οργανισμοί προτυποποίησης τεχνολογιών σε ορισμένους τομείς όπως αυτόν των Συστημάτων Επικοινωνίας και Πληροφορικής, απαιτούν συχνά από τους κατόχους ευρεσιτεχνιών που είναι ή πρόκειται να καταστούν ουσιώδεις για τη θέση σε εφαρμογή του εκάστοτε τεχνολογικού προτύπου, να δεσμεύονται ότι θα παρέχουν άδειες για τη χρήση των εφευρέσεων αυτών από τρίτους με όρους δίκαιους, εύλογους και χωρίς διακρίσεις (Fair, Reasonable, Non-Discriminatory Licensing). Mε τον τρόπο αυτό επιδιώκεται η πρόσβαση στην ουσιώδη εφεύρεση από όποιον προτίθεται να κάνει χρήση αυτής σε τεχνολογική εφαρμογή που θα αναπτύξει.

 

-      Patent Left ή τεχνολογικά κοινά [technology commons]

Περαιτέρω, έχει αναπτυχθεί σε ορισμένους τομείς καινοτομίας, όπως η βιολογία και η βιοτεχνολογία, η πρακτική της παραχώρησης εν στενή εννοία ανοικτών αδειών (ή αλλιώς Patentleft / copyleft-style patent licence), οι οποίες προσομοιάζουν στις ανοιχτές άδειες λογισμικού που είδαμε πιο πριν.

Οι άδειες αυτές διευρύνουν το πεδίο ελεύθερης χρήσης που παρέχει το μονοπώλιο του διπλώματος ευρεσιτεχνίας και επιτρέπουν δωρεάν χρήση μίας ευρεσιτεχνίας, υπό την προϋπόθεση ότι ο αδειούχος ο οποίος αναπτύσσει παράγωγη τεχνολογία με βάση την εν λόγω ευρεσιτεχνία, θα πρέπει να την διαθέσει υπό τους ίδιους όρους [share alike technology]. H χρήση των εν λόγω αδειών οδηγεί στη δημιουργία technology commons, κατ’ αντιστοιχία με τα creative commons του τομέα των αισθητικών/καλλιτεχνικών δημιουργιών.

 

-      Patent Pools Schemes

Τέλος, η ανοιχτή αδειοδότηση λαμβάνει τη μορφή μηχανισμών που επιτρέπουν τη δημιουργία κοινοτήτων ή δικτύων καινοτομίας μεταξύ ομότιμων μελών που είναι κάτοχοι διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, και τα οποία μέλη μοιράζονται μεταξύ τους αμοιβαία τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας που διαθέτουν, παρέχοντας ανοιχτές άδειες προς το σύνολο της κοινότητας. Με τον τρόπο αυτό δημιουργείται πεδίο ανοιχτής καινοτομίας εντός του δικτύου, με την έννοια ότι κάθε μέλος έχει ελεύθερη πρόσβαση στις εφευρέσεις των υπόλοιπων μελών του δικτύου.

Αυτοί οι μηχανισμοί είναι γενικώς γνωστοί με τον όρο open patent pools.

Ένα παράδειγμα τυπικού ανοιχτού τεχνολογικού patent pool αποτελεί ο μηχανισμός του «Defensive Patent Licence» (DPL). To Defensive Patent Licence δημιουργεί μία κοινότητα/δίκτυο καινοτομίας στο οποίο οποιοσδήποτε δικαιούχος ευρεσιτεχνίας είναι ελεύθερος να εισέλθει. Με το που εισέρχεται, δεσμεύεται αυτομάτως να παραχωρήσει ανοιχτή άδεια για όλα τα διπλώματα Ευρεσιτεχνίας που διαθέτει προς όφελος του pool και αντίστοιχα, να λάβει άδεια από κάθε άλλο μέλος του pool. Στην ουσία πρόκειται για διαμοιρασμό πατεντών με ανοιχτές άδειες εντός ενός δικτύου.

Διαφορετική λογική παρουσιάζει το Δίκτυο «License on Transfer» (LoT). Πρόκειται πάλι για μία κοινότητα επιχειρήσεων καινοτομικά ενεργών τα μέλη της οποίας δεσμεύονται να καθιστούν ανοιχτές τις ευρεσιτεχνίες τους για το δίκτυο κάθε φορά που τις μεταβιβάζουν σε κάποιον τρίτο, εκτός δικτύου. Με άλλα λόγια, μία ανοιχτή άδεια ενεργοποιείται προς όφελος όλων των μελών του δικτύου όταν μεταβιβάζεται ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

 οβι2

 

ΙΙI.  ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΟΙΧΤΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΣΤΗ ΒI

 

Έχοντας εξετάσει το πλέγμα των ανοιχτών αδειών που αφορούν τη βιομηχανική ιδιοκτησία, μπορούμε να προβούμε σε μία προκαταρκτική αξιολόγηση της επενέργειας των εν λόγω αδειών στην ανάπτυξη και προστασία της καινοτομίας.

 

Α_ΟΙ AΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ ΩΣ ΕΥΚΑΙΡΙΑ

 

Η ανοιχτή αδειοδότηση μπορεί να αποτελέσει ευκαιρία για το πεδίο της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, για τουλάχιστον τρεις λόγους:

 

1. Επιτάχυνση Καινοτομίας

Η καινοτομία χρειάζεται δημιουργικούς και τεχνολογικούς πόρους και εργαλεία με όσο το δυνατόν ευκολότερη και γρηγορότερη ροή προς και από αυτά. Οι ανοιχτές άδειες, μειώνουν τα εμπόδια πρόσβασης, καθιστώντας ευκολότερη τη σύνδεση ανάμεσα σε αυτούς που αναζητούν καινοτομία και σε αυτούς που παρέχουν καινοτόμες λύσεις.

Έτσι ενισχύουν την παραγωγή καινοτομίας αφού επιτρέπουν πρόσβαση αφενός σε εργαλεία που είναι απαραίτητα κατά το στάδιο ανάπτυξης αντικειμένων προστασίας ΒΙ με τη χρήση ανοιχτού λογισμικού, ανοιχτών δεδομένων και περιεχομένου.

Αφετέρου, διευκολύνουν την παράγωγη καινοτομία, η οποία στηρίζεται σε προϋπάρχουσα ανοιχτή καινοτομία, όπως οι ευρεσιτεχνίες υπό άδειες patentleft.

Σε μία χώρα με αρνητικό ισοζύγιο καινοτομίας όπως η Ελλάδα, η διευρυμένη πρόσβαση σε έξωθεν παραγόμενη καινοτομία αναμένεται να επιταχύνει την εγχώρια παραγωγή καινοτομίας.

 

2. Διεύρυνση αναπτυσσόντων: Ροή καινοτομίας από και προς SMEs/startups

Προς την ίδια κατεύθυνση, η ευκολία πρόσβασης επιτρέπει και σε μικρούς παίχτες όπως μικρομεσαίες επιχειρήσεις ή startup επιχειρήσεις, αφενός να παράγουν καινοτομία χρησιμοποιώντας ανοιχτά εργαλεία και αφετέρου να επωφελούνται από την ανοιχτή καινοτομία που διαδίδεται μέσω ανοιχτών αδειών, γενόμενοι αδειούχοι ανοιχτών αδειών ή συμμετέχοντας σε patent pools διαμοιρασμού ευρεσιτεχνιών και σε τεχνολογικά κοινά.

Εξάλλου, με τη χρήση ανοιχτών αδειών αποφεύγονται έξοδα για λήψη αδειών και αλλά και δικαστικές διαμάχες. Επίσης, η συμμετοχή σε δίκτυο καινοτομίας δύναται να αποτελέσει κίνητρο για απόκτηση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας (πχ. για τη συμμετοχή σε κάποιο patent pool).

 

3. Aντιμετώπιση παθογενειών του συστήματος ΒΙ.

Οι ανοιχτές άδειες δύνανται επίσης να δώσουν λύση για ορισμένα εγγενή προβλήματα της Bιομηχανικής Iδιοκτησίας, ιδίως στο χώρο των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.

Ειδικότερα, ο μηχανισμός των ανοιχτών αδειών θα μπορούσε να ιδωθεί ως το αντίδοτο για τα sleeping patents, δηλαδή τις ευρεσιτεχνίες που ουδέποτε έτυχαν εκμετάλλευσης και δημιούργησαν απλά ένα αναξιοποίητο μονοπώλιο, δεδομένου ότι με τη χρήση ανοιχτών αδειών θα μπορούσαν να τύχουν ευκολότερα χρήσης και εκμετάλλευσης από κάποιον τρίτο πέραν του δικαιούχου.

Παρόμοια, ορισμένοι τύποι ανοιχτής καινοτομίας, όπως το Licence on Transfer που αναπτύξαμε πιο πριν, έχουν συσταθεί με σκοπό να περιορίσουν το φαινόμενο των patent trolls, δηλαδή, την παρασιτική κατοχύρωση εφευρέσεων με στόχο όχι την παραγωγή προϊόντων αλλά την πρόκληση δικαστικών αγώνων.

 

Β_ΟΙ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΚΛΗΣΗ

 

Βεβαίως, οι ανοιχτές άδειες θέτουν μία σειρά νομικών προκλήσεων στο παραδοσιακό μοντέλο νομικής προστασίας που παρέχουν οι τίτλοι βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

 

1. Δυσκολίες συνύπαρξης

Αυτό που χαρακτηρίζει γενικά την ανοιχτές άδειες είναι το γεγονός ότι στην πράξη πρόκειται για μη ανακλητές άδειες. Έτσι όταν για οποιαδήποτε αιτία, επιδιώκεται η μεταπήδηση από ανοιχτό σε παραδοσιακό κλειστό σύστημα προστασίας, ανακύπτουν ορισμένα προβλήματα.

Για παράδειγμα, ένας σχεδιαστής που διανέμει τα σχέδια ή υποδείγματα με ανοιχτές άδειες Creative Commons (CC) και για κάποιο λόγο παύει να επιθυμεί πλέον την ανοιχτή διανομή των σχεδίων, με δυσκολία θα μπορέσει να αποτρέψει τη διαμορφωθείσα κατάσταση. Διότι η προβλεπόμενη διακοπή ανοιχτής αδειοδότησης ενός αντικειμένου, σύμφωνα με το άρθρο 6(c) των αδειών CC, επιφέρει αποτελέσματα μόνο για το μέλλον και δεν επιφέρει αυτομάτως τη λύση των μέχρι τούδε συναφθεισών άδειων CC με χρήστες για τα αντίγραφα σχεδίων και υποδειγμάτων που συνοδεύουν.

Εξάλλου, μετά την ανοιχτή κυκλοφορία των σχεδίων ή υποδειγμάτων, με δυσκολία θα πληρούνται οι προϋποθέσεις του «νέου» για την καταχώριση με σχέδιο ή υπόδειγμα σύμφωνα με το άρθρο 12 παρ. 3 πδ. 259/1997.

 

2.  Eγγενή νομικά ζητήματα ανοιχτών αδειών

 

- Συμβατότητα

Ένα άλλο ζήτημα που αφορά τις ανοιχτές άδειες είναι το ζήτημα της συμβατότητας των όρων τους με το ελληνικό δίκαιο συμβάσεων και το ελληνικό δίκαιο ΔΙ, διότι έχουν καταρτιστεί με βάση αλλοδαπά δίκαια και ιδίως το αμερικάνικο. Αυτό σημαίνει ότι κατά την εφαρμογή τους, ενδέχεται να ανακύψουν ζητήματα ερμηνείας ή ακόμα και εφαρμοσιμότητας ορισμένων όρων. Αντίστοιχα ζητήματα έχουν αντιμετωπιστεί σποραδικά από δικαστήρια άλλων κρατών αλλά πρόκειται στην ουσία αχαρτογράφητα νερά τουλάχιστον για την ελληνική πραγματικότητα.

 

- Όρια μηχανισμού

Οι ανοιχτές άδειες δεν είναι κατασκευασμένες για καταστάσεις διαμάχης. Η επιβολή των όρων απαιτεί επίκληση του κλειστού μοντέλου. Για παράδειγμα, η λειτουργία των ανοιχτών patent pools που εξετάσαμε πιο πριν, προϋποθέτει την ύπαρξη τίτλου ΒΙ (δίπλωμα ευρεσιτεχνίας).

Εξάλλου, οι ανοιχτές άδειες εμπεριέχουν συνήθως ρήτρα περί αποποίησης ευθύνης του παρέχοντος την άδεια έναντι του αδειούχου, αναφορικά με το καθεστώς και τις ιδιότητες του αδειοδοτούμενου αντικειμένου και ιδίως το ιδιοκτησιακό του καθεστώς και την μη προσβολή δικαιωμάτων τρίτων ενώ προβλέπουν αποποίηση οποιασδήποτε ευθύνης για αποζημίωση, κάτι που θίγει την ασφάλεια των συναλλαγών.

Έτσι, το παραδοσιακό κλειστό μοντέλο προστασίας και επιβολής αποκλειστικών δικαιωμάτων παραμένει πάντα σε εφεδρεία.

 

 

ΙΙΙ. WHAT (should be) NEXT?

 

Κλείνοντας την παρούσα εισήγηση, κρίνω σκόπιμο να κάνω κάποιες συμπερασματικές σκέψεις για την αντιμετώπιση της χρήσης και της λειτουργίας των ανοιχτών αδειών στη βιομηχανική ιδιοκτησία κυρίως σε θεσμικό/ρυθμιστικό επίπεδο.

 

1. ΕΞΟΙΚΕΙΩΣΗ ΜΕ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ

Κατ’ αρχάς παρίσταται αναγκαίο να επιτευχθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερη εξοικείωση και κατανόηση της λειτουργίας των ανοιχτών αδειών από όλα τα εμπλεκόμενα μέρη στον τομέα της καινοτομίας και ιδίως του συσχετισμού τους με το παραδοσιακό μοντέλο προστασίας της ΒΙ.

Ως προς αυτό, συνίσταται η υιοθέτηση μίας πραγματιστικής προσέγγισης απέναντι στο ανοιχτό μοντέλο αδειοδότησης, το οποίο θα πρέπει να φανερώνεται ως εργαλείο το οποίο δύναται να λειτουργεί συμπληρωματικά ή παραπληρωματικά σε σχέση με την παραδοσιακή Βιομηχανική Ιδιοκτησία.

Άλλωστε, η ανοιχτή καινοτομία δεν είναι το αντίθετο της παραδοσιακής βιομηχανικής ιδιοκτησίας. Αντιθέτως, το ανοιχτό μοντέλο ετεροπροσδιορίζεται, διότι στηρίζεται εξ ορισμού στην ύπαρξη του κλειστού.

 

2. ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΑΝΟΙΧΤΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Κρίνεται χρήσιμο να πραγματοποιηθούν μελέτες από οικονομική και νομική σκοπιά ώστε, αφενός, να εκτιμηθεί η προσδοκώμενη συμβολή των ανοιχτών αδειών στην ελληνική αγορά καινοτομίας και ο εντοπισμός των προσφορότερων βιομηχανιών για χρήση ανοιχτών αδειών, για ανάπτυξη patent pools κλπ.

Αφετέρου, να μελετηθούν τα νομικά διακυβεύματα που αναφύονται λόγω συνύπαρξης ανοιχτού με κλειστό μοντέλο, από νομικής άποψης, να βρεθεί η κατάλληλη φόρμουλα συνύπαρξης, να δημιουργηθεί η κατάλληλη υποδοχή για τις ανοιχτές άδειες στο δίκαιο της ΒΙ αλλά και να συνταχθούν ενδεχομένως ελληνοποιημένες ανοιχτές άδειες καινοτομίας. 
 

3. ΧΑΡΑΞΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΒΙ ΓΙΑ 21Ο ΑΙΩΝΑ

Η χάραξη στρατηγικής προστασίας καινοτομίας για τον 21ο αιώνα θα πρέπει να περιλαμβάνει τις ανοιχτές άδειες, ως ένα ακόμα θεσμικά αναγνωρισμένο και προτεινόμενο όπλο στη φαρέτρα των αναπτυσσόντων.

Σε κάθε περίπτωση, ο στόχος της στρατηγικής θα πρέπει να είναι η αρμονική συνύπαρξη των δύο μοντέλων με απώτερο σκοπό τη βέλτιστη προώθηση της καινοτομίας. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι κάποιος θα μπορούσε να βρει ένα σπόρο για θεσμοθέτηση patent pools στο άρθρο 12 παρ. 5 1733/1987 σχετικά με τη δήλωση-πρόσκληση παραχώρησης μη αποκλειστικών αδειών.

Η βιομηχανική ιδιοκτησία είναι το κατ’ εξοχήν δίκαιο καινοτομίας και σκοπός του Ο.Β.Ι. είναι η συμβολή στην τεχνολογική και βιομηχανική ανάπτυξη της χώρας (άρθρο 1 παρ. 2 Ν. 1733/1987).

Συνεπώς, θεωρώ ότι η παρούσα συνάντηση υπό τη διοργάνωση του ΟΒΙ είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση.

 

 

* Ο Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος, διδάκτωρ νομικής Παν/μίου Στρασβούργου και ειδικός σύμβουλος σε θέματα δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

 

Το παρόν άρθρο αποτελεί μία εισαγωγή για τις ανοιχτές άδειες αλλά δεν παραλείπει τις λεπτομέρειες. Απευθυνθείτε στο δικηγόρο σας για να ανακαλύψετε ποια άδεια ενδείκνυται για εσάς.

 

accounting

Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Ένα άκρως πρακτικό ζήτημα το οποίο καλείται να αντιμετωπίσει ο δικαιούχος δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας (φυσικό πρόσωπο, μικρή ή μεσαία επιχείρηση, startup εταιρεία κλπ.) και εμμέσως, ο λογιστής και -συχνά- και ο δικηγόρος του, είναι ο προσδιορισμός των φορολογικών υποχρεώσεων που απορρέουν από την εκμετάλλευση των εν λόγω δικαιωμάτων. Το ζήτημα αυτό καλείται να διαφωτίσει η παρούσα ανάρτηση.

 

Δικαιώματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας: Κεφάλαιο και Πηγή Εισοδήματος

 

Τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας συνιστούν ένα κεφάλαιο το οποίο αναφέρεται σε άυλα αγαθά, προϊόντα της διανοίας (καλλιτεχνικό έργο, λογισμικό, εφεύρεση, διακριτικό γνώρισμα, κλπ.). Το κεφάλαιο αυτό αποτελεί στοιχείο του ενεργητικού της περιουσίας ενός φυσικού ή νομικού προσώπου (άυλο περιουσιακό στοιχείο) και, ως τέτοιο, παρουσιάζει μία αξία η οποία αποτιμάται σε χρήμα [1].

Πέραν τούτου, τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας δύνανται να αποτελέσουν πηγή εισοδήματος υπέρ του δικαιούχου τους, μέσω της οικονομικής εκμετάλλευσής τους. Η εκμετάλλευση των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας επιτυγχάνεται ιδίως διά της παραχώρησης συμβάσεων και αδειών εκμετάλλευσης σε τρίτους «εκμεταλλευτές». Οι συμβάσεις αυτές παρέχουν στον τρίτο τη δυνατότητα εκμετάλλευσης του παραχωρούμενου δικαιώματος και, συνεκδοχικά, χρήσης ή/και εκμετάλλευσης του προστατευόμενου αντικειμένου (πνευματικό δημιούργημα, εφεύρεση, σήμα κλπ.), με αντάλλαγμα την καταβολή κάποιου χρηματικού ποσού, το οποίο δύναται να λάβει είτε τη μορφή κατ’ αποκοπή ποσού (lump sum), άπαξ ή περιοδικά καταβαλλόμενου (πχ. ανά έτος, εξάμηνο κλπ.), είτε τη μορφή ποσοστιαίας αμοιβής (royalties), η οποία συνίσταται στην καταβολή ποσοστών από τα κέρδη που συνεπάγεται η εκμετάλλευση (γνωστών και ως «δικαιώματα» [2]). Επιπλέον, ιδίως όσον αφορά τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, η εκμετάλλευση μπορεί να πραγματοποιείται με τη μεσολάβηση των Οργανισμών Συλλογικής Διαχείρισης (π.χ. ΑΕΠΙ, Αυτοδιαχείριση, ΟΣΔΕΛ κλπ.), οι οποίοι είναι επιφορτισμένοι με την από κοινού διαχείριση των δικαιωμάτων πλειόνων δικαιούχων, και τη διανομή σε αυτούς των ποσών που τους αναλογούν.

 

Το εισόδημα από εκμετάλλευση Δικαιωμάτων Διανοητικής Ιδιοκτησίας

 

Το χρηματικό αντάλλαγμα (εισόδημα ή πληρωμή) που απορρέει από την εκμετάλλευση δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας,  υπολογιζόμενο είτε σε ποσοστά είτε σε κατ’ αποκοπή ποσό είτε σε είδος, συνιστά ειδική κατηγορία φορολογητέου εισοδήματος, σύμφωνα με τον Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος (Ν. 4172/2013, εφεξής: ΚΦΕ), η οποία (όχι με τη μέγιστη δυνατή ακριβολογία) φέρει τον τίτλο «Δικαιώματα (royalties.

Σύμφωνα με το άρθρο 38 παρ. 1 του ΚΦΕ και την επεξηγηματική εγκύκλιο ΠΟΛ 1042/2015 της 26ης Ιανουαρίου 2015 με τίτλο «Φορολογική μεταχείριση του εισοδήματος από μερίσματα, τόκους και δικαιώματα μετά την έναρξη ισχύος των διατάξεων του νέου Κ.Φ.Ε» (εφεξής: η εγκύκλιος), ο όρος «δικαιώματα» αναφέρεται:

 

Ι. Στο εισόδημα που αποκτάται:

α. ως αντάλλαγμα για τη χρήση ή το δικαίωμα χρήσης,

i) των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας επί λογοτεχνικού, καλλιτεχνικού ή επιστημονικού έργου, συμπεριλαμβανομένων των κινηματογραφικών [3] και τηλεοπτικών ταινιών, μαγνητοταινιών για ραδιοφωνικές εκπομπές και αναπαραγωγής βιντεοκασετών, λογισμικού για εμπορική εκμετάλλευση ή προσωπική χρήση,

ii) διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας,

iii) εμπορικών σημάτων,

iv) προνομίων,

ν) σχεδίων ή υποδειγμάτων,

vi) σχεδιαγραμμάτων,

vii) απόρρητων χημικών τύπων ή μεθόδων κατεργασίας

ή β. σε αντάλλαγμα πληροφοριών που αφορούν βιομηχανική, εμπορική ή επιστημονική πείρα.

ΙΙ. Στις πληρωμές: […]

β. για τη χρήση τεχνικών μεθόδων παραγωγής, τεχνικής ή τεχνολογικής βοήθειας, τεχνογνωσίας (know how), αποτελεσμάτων ερευνών, αναδημοσίευσης άρθρων και μελετών.

ΙΙΙ. Στις πληρωμές για:

[…] β. την ηλεκτρονική λήψη (downloading) λογισμικού ηλεκτρονικού υπολογιστή, ακόμα και στην περίπτωση που τα εν λόγω προϊόντα αποκτώνται για προσωπική ή επαγγελματική χρήση του αγοραστή.

ΙV. Στις πληρωμές λοιπών συναφών δικαιωμάτων.

 

Η φορολογική αντιμετώπιση του εισοδήματος από «δικαιώματα» υιοθετεί μία ενιαία και οριζόντια προσέγγιση της εκμετάλλευσης του συνόλου της διανοητικής ιδιοκτησίας [3Α], στην οποία συμπεριλαμβάνονται και τα εμπορικά απόρρητα και τεχνογνωσία. Μάλιστα, στην εγκύκλιο επισημαίνεται ότι στην έννοια του όρου «δικαιώματα» εμπίπτει κάθε εισόδημα, ημεδαπής ή αλλοδαπής προέλευσης, για τη χρήση ή το δικαίωμα χρήσης των ανωτέρω δικαιωμάτων, ανεξάρτητα εάν αυτά έχουν επίσημα καταχωρηθεί ως πιστοποιημένα δικαιώματα (πατέντες) [sic]. Με άλλα λόγια, αν λάβει κανείς υπόψιν και τη μνεία σε «λοιπά συναφή δικαιώματα» στο κείμενο του νόμου, ο ορισμός του άρθρου 38 παρ. 1 ΚΦΕ καλύπτει το εισόδημα και τις πληρωμές που προκύπτουν από την εκμετάλλευση κάθε δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας υπό ευρεία έννοια, τόσο του τυπικού (πχ. σήμα) όσο και του ουσιαστικού συστήματος (πχ. επωνυμία ή διακριτικός τίτλος επιχείρησης).

Περαιτέρω, η ερμηνευτική εγκύκλιος (στον αρ. 13) ορίζει ότι προκειμένου τα εισοδήματα και οι πληρωμές του άρθρου 38 παρ. 1 να θεωρηθούν ότι ενέχουν τα χαρακτηριστικά του «δικαιώματος», «θα πρέπει το υπόψη άυλο περιουσιακό στοιχείο να προϋπάρχει, και να υφίσταται μεταξύ των αντισυμβαλλομένων ρήτρα εμπιστευτικότητας (παράγραφοι 8 και 8.5 των σχολίων του άρθρου 12 του Προτύπου Σύμβασης (Π.Σ.) του ΟΟΣΑ 2010).»

 

Τα καλυπτόμενα είδη εκμετάλλευσης δικαιωμάτων ΔΙ

 

Σύμφωνα με το ισχύον πλαίσιο, το φορολογητέο εισόδημα που ορίζεται ως «δικαιώματα» στο άρθρο 38 παρ. 1 του ΚΦΕ θα πρέπει να ανακύπτει από τις ακόλουθες μορφές εκμετάλλευσης διανοητικής ιδιοκτησίας:

  • Συμβάσεις παραχώρησης χρήσης ή δικαιώματος χρήσης δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένων εμπιστευτικών πληροφοριών και τεχνογνωσίας. Πρόκειται για τις συμβάσεις και άδειες εκμετάλλευσης του δικαίου διανοητικής ιδιοκτησίας (licences), στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και οι συμβάσεις «λήψης» λογισμικού από τελικό χρήστη.
  • Υποάδειες εκμετάλλευσης. Σύμφωνα με την ερμηνευτική εγκύκλιο, «δικαίωμα» αποτελούν και «οι πληρωμές που καταβάλλονται με σκοπό την περαιτέρω παραχώρηση της αρχικής άδειας χρήσης του άυλου στοιχείου (δικαιώματος). Στην περίπτωση αυτή άυλο περιουσιακό στοιχείο εμφανίζει τόσο ο αρχικός κάτοχός του όσο και εκείνος που διατηρεί το δικαίωμα παραχώρησης είτε του συνόλου είτε μέρους της άδειας χρήσης (relicence/sublicence)».
  • Μικτές συμβάσεις. Όπως ορίζει η σχετική ερμηνευτική εγκύκλιος, «σε περίπτωση μικτών συμβάσεων που περιλαμβάνουν αμοιβές για την παροχή άλλων υπηρεσιών και καταβολή δικαιωμάτων, θα πρέπει να γίνεται επιμερισμός των ποσών που αφορούν τα δικαιώματα, με βάση τα οριζόμενα στην υπόψη σύμβαση ή με βάση λοιπά διαθέσιμα στοιχεία που να τεκμηριώνουν επαρκώς τον όποιο επιμερισμό (π.χ. υπηρεσίες franchising, management fees οι οποίες δεν είναι δικαιώματα).

 

Αντίθετα, οι περιπτώσεις κατά τις οποίες μεταβιβάζεται η κυριότητα του άυλου στοιχείου (συμβάσεις μεταβίβασης) και οι οποίες οδηγούν στην πλήρη αποξένωση του ιδιοκτήτη (δικαιούχου) από αυτό βρίσκονται εκτός του πεδίου εφαρμογής της φορολογίας εισοδήματος από «δικαιώματα» [4].

 

Ειδικά για την περίπτωση του λογισμικού, η εγκύκλιος αναφέρει μάλιστα ότι εκφεύγει από το ανωτέρω πλαίσιο η κατά παραγγελία ανάπτυξη λογισμικού, εάν με τις πληρωμές που καταβάλλονται για το υπόψη αγαθό επέρχεται πλήρης αποξένωση της επιχείρησης ανάπτυξης λογισμικού από το προϊόν. Αντίθετα, εάν με τις πληρωμές αυτές δεν επέρχεται αποξένωση της επιχείρησης ανάπτυξης λογισμικού από το κατά παραγγελία προϊόν, τότε αυτές συνιστούν δικαιώματα με εξαίρεση την περίπτωση που οι πληρωμές αφορούν στην χρήση λογισμικού με δυνατότητα παραμετροποίησής του. Ομοίως, δεν υπόκειται στην έννοια των «δικαιωμάτων» η πληρωμή που αφορά συντήρηση του λογισμικού.

Επίσης, δεν νοούνται ως «δικαιώματα» οι πληρωμές που πραγματοποιούνται σε τρίτους οι οποίοι δεν είναι κύριοι του δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας ή δεν διατηρούν το δικαίωμα χρήσης αυτού (π.χ. αποκλειστικοί αντιπρόσωποι στην Ελλάδα, μεταπωλητές, διαμεσολαβητές, πωλητές τυποποιημένου λογισμικού κ.λπ.).

 

Περιεχόμενο Φορολογικής υποχρέωσης του εισπράττοντα «δικαιώματα»

 

Σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις του ΚΦΕ (άρθρο 35) [5] και την εγκύκλιο, το εισόδημα από «δικαιώματα» που αποκτάται από φυσικά πρόσωπα σε μετρητά ή σε είδος θεωρείται γενικά εισόδημα από κεφάλαιο.

Ο φορολογικός συντελεστής ο οποίος εφαρμόζεται σε αυτό είναι 20% (άρθρο 40 παρ. 3 ΚΦΕ, εγκύκλιος, αρ. 14).

Aντίθετα, τα εισοδήματα από «δικαιώματα» φυσικών προσώπων που ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα εξαιτίας των δικαιωμάτων που κατέχουν, όπως στην περίπτωση ενός φυσικού προσώπου το οποίο έχει κάνει έναρξη επιτηδεύματος, ως ελεύθερος επαγγελματίας ή εμπορική επιχείρηση, με δραστηριότητα σχετική με την είσπραξη δικαιωμάτων (π.χ συγγραφείς για τα συγγραφικά δικαιώματα, καλλιτέχνες για καλλιτεχνικά δικαιώματα, υπηρεσίες ηλεκτρονικής λήψης (downloading) λογισμικού ηλεκτρονικού υπολογιστή που παρέχονται στα πλαίσια άσκησης ατομικής επιχείρησης κ.λπ.), φορολογούνται ως εισόδημα από επιχειρηματική δραστηριότητα, με βάση τους ισχύοντες συντελεστές.

Ομοίως, το εισόδημα από «δικαιώματα», προερχόμενα από το εσωτερικό ή την αλλοδαπή, που εισπράττονται από νομικά πρόσωπα ή από νομικές οντότητες που είναι φορολογικοί κάτοικοι Ελλάδας ή έχουν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα, φορολογείται επίσης ως εισόδημα από επιχειρηματική δραστηριότητα (εγκύκλιος, αρ. 15).

Υποχρέωση παρακράτησης φόρου από τον καταβάλλοντα τα «δικαιώματα»

 

Σύμφωνα με τα άρθρα 61, 62 παρ. 1 περ. γ’ και 64 παρ. 1 περ. γ’ ΚΦΕ, τα φυσικά πρόσωπα που ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα, τα νομικά πρόσωπα ή νομικές οντότητες που έχουν τη φορολογική κατοικία τους στην Ελλάδα, οι φορείς γενικής κυβέρνησης ή κάθε φορολογούμενος που δεν έχει τη φορολογική κατοικία του στην Ελλάδα, αλλά δραστηριοποιείται μέσω μόνιμης εγκατάστασης στην Ελλάδα, που διενεργούν πληρωμή «δικαιωμάτων», υποχρεούται σε παρακράτηση φόρου με συντελεστή 20%.

Η παρακράτηση φόρου ενεργείται και στις περιπτώσεις καταβολής δικαιωμάτων σε φυσικά πρόσωπα που δεν έχουν τη φορολογική τους κατοικία στην ημεδαπή και σε νομικά πρόσωπα ή νομικές οντότητες που δεν έχουν τη φορολογική κατοικία τους και δεν διατηρούν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα. Σημειώνεται ότι, όπως ορίζεται στην εγκύκλιο (αρ. 16), τα νομικά πρόσωπα ή οι νομικές οντότητες που δεν έχουν τη φορολογική κατοικία τους και δεν διατηρούν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα κατ' αρχήν δεν υπόκεινται σε φόρο στην Ελλάδα για τα εισοδήματα που αποκτούν από πηγές Ελλάδος. Εντούτοις, κατά παρέκκλιση των ανωτέρω και με βάση τις διατάξεις της παραγράφου 3 του άρθρου 64 και από τη συστηματική ερμηνεία του άρθρου 63 συνάγεται ότι τα εισοδήματα από δικαιώματα που αποκτούν τα πρόσωπα αυτά υπόκεινται σε φόρο στην Ελλάδα. Σε περίπτωση που τα ως άνω πρόσωπα είναι κάτοικοι κράτους με το οποίο υπάρχει Σύμβαση Αποφυγής Διπλής Φορολογίας (Σ.Α.Δ.Φ.), θα έχουν εφαρμογή τα οριζόμενα από τη διμερή σύμβαση, λόγω αυξημένης τυπικής ισχύος.

Η παρακράτηση φόρου ενεργείται κατά την καταβολή με βάση τα οριζόμενα στην αριθ. ΠΟΛ.1011/2.1.2014 Απόφαση του Γενικού Γραμματέα Δημοσίων Εσόδων. O φόρος που παρακρατείται σύμφωνα με τα ανωτέρω αποδίδεται το αργότερο μέχρι το τέλος του δεύτερου μήνα από την ημερομηνία καταβολής της υποκείμενης σε παρακράτηση πληρωμής (άρθρο 64 παρ. 7 ΚΦΕ, εγκύκλιος, αρ. 17).

Αντίθετα, τα νομικά πρόσωπα ή οι νομικές οντότητες που είναι φορολογικοί κάτοικοι Ελλάδας ή έχουν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα και λαμβάνουν αμοιβές για δικαιώματα (royalties) δεν υπόκεινται σε παρακράτηση φόρου (άρθρο 62 παρ. 5. ΚΦΕ, Εγκύκλιος, αρ. 15).

 

Εξάντληση φορολογικής υποχρέωσης με την παρακράτηση φόρου από τον καταβάλλοντα τα δικαιώματα

 

Εάν το εισόδημα από δικαιώματα υπόκειται σε παρακράτηση φόρου, σύμφωνα με τα ανωτέρω, ο παρακρατούμενος φόρος εξαντλεί τη φορολογική υποχρέωση για τα ημεδαπά φυσικά πρόσωπα που δεν ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα εξαιτίας των δικαιωμάτων που κατέχουν, ακόμη και αν έχουν πραγματοποιήσει έναρξη εργασιών για άλλη δραστηριότητα (άρθρο 38 παρ. 2 ΚΦΕ, εγκύκλιος, αρ. 14).

Ομοίως, η φορολογική υποχρέωση εξαντλείται με την εν λόγω παρακράτηση φόρου για τα αλλοδαπά φυσικά πρόσωπα καθώς και τα νομικά πρόσωπα ή νομικές οντότητες που δεν έχουν τη φορολογική κατοικία τους και δεν διατηρούν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα (37 παρ. 4 και 64 παρ. 3 ΚΦΕ). Στα ως άνω νομικά πρόσωπα ή οντότητες εμπίπτουν και τα νομικά πρόσωπα ή νομικές οντότητες μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα που δεν ασκούν δραστηριότητα στην Ελλάδα μέσω γραφείου, παραρτήματος.

 

Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος Αθηνών, διδάκτωρ νομικής Πανεπιστημίου Στρασβούργου και ειδικός νομικός σύμβουλος σε θέματα δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

 

Υποσημειώσεις

[1] Αναμφίβολα, η εκτίμηση [valuation] της αξίας των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας αποτελεί το κεντρικό διακύβευμα σε ένα ευρύ φάσμα συναλλαγών και διαδικασιών (παροχή εγγυήσεων, άντληση κεφαλαίων, πτωχευτική διαδικασία κ.ά.). Περισσότερα για το θέμα αυτό σε νεότερη ανάρτηση του ΙPrights.gr.

[2] Εξαιτίας ακριβώς του προσοδοφόρου χαρακτήρα των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, συνηθίζεται ο όρος δικαίωμα να αναφέρεται όχι μόνο στο κεφάλαιο καθ’ εαυτό, αλλά και στο εισόδημα που απορρέει από την εκμετάλλευση του προστατευόμενου από ΔΙ αντικειμένου, κάτι που φαίνεται να υιοθετεί και ο ΚΦΕ κάνοντας λόγο για «δικαιώματα» (royalties) στο άρθρο 38.

[3] Επεξηγήσεις για τη φορολογική μεταχείριση αμοιβών που καταβάλλονται σε αλλοδαπές εταιρίες για παραχώρηση δικαιωμάτων εκμετάλλευσης ταινιών εμπεριέχει η Απόφαση ΔΕΑΦ Β 1087150 ΕΞ 25.6.2015.

[3Α] Για εκτενέστερη ανάλυση του ζητήματος, βλ. Θ. Χίου, «Ο όρος «Διανοητική Ιδιοκτησία» και η ένταξή του στην ελληνική έννομη τάξη», ΔιΜΕΕ, 1/2011, σελ. 174 επ. Πρβλ. τον ίδιο, «Προς μία ενιαία ρύθμιση του δικαίου συμβάσεων εκμετάλλευσης δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας. Σκέψεις de lege ferenda με αφορμή τις ρυθμίσεις συμβατικής εκμετάλλευσης σημάτων του Ν. 4072/2012 », ΧρΙΔ, ΙΓ/2013, σελ. 711-719.

[4] Θα πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι η έννοια της πλήρους αποξένωσης ενδέχεται σε μερικές περιπτώσεις να αποδειχθεί προβληματική, αν λάβει κανείς υπόψη αφενός τη θεωρία περί εκποιητικού χαρακτήρα των αποκλειστικών συμβάσεων και αδειών εκμετάλλευσης, η οποία στηρίζεται και στη νομολογία, βάσει της οποίας ταυτίζονται στην ουσία με μερικές μεταβιβάσεις δικαιώματος και, αφετέρου, τη δογματική θέση περί αδυναμίας ολικής αποξένωσης του δημιουργού από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας. η οποία αντικατοπτρίζεται σε ορισμένες ρυθμίσεις του ελληνικού δικαίου (αμεταβίβαστο του ηθικού δικαιώματος, αδυναμία προμεταβίβασης άγνωστων τρόπων εκμετάλλευσης κλπ).

[5] Άρθρο 35 ΚΦΕ: «Το εισόδημα από κεφάλαιο περιλαμβάνει το εισόδημα που αποκτά ένα φυσικό πρόσωπο και προκύπτει στο φορολογικό έτος σε μετρητά ή σε είδος με τη μορφή μερισμάτων, τόκων, δικαιωμάτων, καθώς και το εισόδημα από ακίνητη περιουσία.»


Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Για τον κόσμο της πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα, το 2016 θα μείνει γνωστό για την περιπετειώδη πορεία του νομοσχεδίου "για τη Συλλογική διαχείριση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων, χορήγηση πολυεδαφικών αδειών για επιγραμμικές χρήσεις μουσικών έργων και άλλα θέματα αρμοδιότητας Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού", το οποίο, μεταξύ άλλων, μεταφέρει στην εγχώρια έννομη τάξη την Οδηγία 2014/26/ΕΕ. Και αυτό, διότι η ψήφισή του εν λόγω νομοσχεδίου είναι ακόμα εκκρεμής, παρά το γεγονός ότι, αφενός, η νομοπαρασκευαστική διαδικασία έχει ξεκινήσει από το Δεκέμβριο του 2015 και, αφετέρου, η προθεσμία μεταφοράς της Οδηγίας έχει ήδη παρέλθει (10 Απριλίου 2016).

Η μέχρι σήμερα νομοπαρασκευαστική διαδικασία χαρακτηρίζεται από έντονη και ενεργή εμπλοκή πολλών ενδιαφερόμενων φορέων (ΟΣΔ, δημιουργών, καλλιτεχνών, συλλόγων, Επιμελητηρίων, κ.ά.), η οποία συχνά οδήγησε σε δημόσιες παρεμβάσεις, αντιπαραθέσεις και πολιτικά παρασκήνια. Συχνές άλλωστε ήταν και οι επιστολές εκ μέρους καλλιτεχνών, ΟΣΔ και επαγγελματικών ενώσεων χρηστών οι οποίες περιείχαν τοποθετήσεις και παραινέσεις για το συγκεκριμένο θέμα προς τον Υπουργό Πολιτισμού αλλά και τον Πρωθυπουργό.

Αποκορύφωμα της ταραχώδους διαδικασίας ήταν η κατάθεση του νομοσχεδίου προς ψήφιση στη Βουλή τον περασμένο Ιούλιο και η ξαφνική απόσυρσή του λίγες ημέρες μετά, με προοπτική να επανακατεθεί τροποποιημένο το φθινόπωρο. Πράγματι, μία νεώτερη εκδοχή του νομοσχεδίου διέρρευσε περί τα μέσα Σεπτεμβρίου, η οποία όμως ακόμη δεν έχει πάρει το δρόμο για κατάθεση στη Βουλή. 

Όσον αφορά στην ουσία, πέραν του γεγονότος ότι αναμένεται να υιοθετηθεί ένα σημαντικού μεγέθους χωριστό νομοθέτημα για την πνευματική ιδιοκτησία, το νομοσχέδιο εμπεριέχει ρυθμίσεις οι οποίες θίγουν όχι μόνο τον τομέα της συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων αλλά και "λοιπά" ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας, τροποποιώντας πολλαπλά τον Ν. 2121/1993.

Δεδομένης της εξαιρετικά ασταθούς νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας, είναι εξαιρετικά επισφαλές να προβεί κανείς σε αναλύσεις επί του περιεχομένου του νομοσχεδίου και ιδίως των επιμέρους κρίσιμων διατάξεων, αφού είναι πολύ πιθανό να τροποποιηθούν εκ νέου και κατά τις επόμενες προπαρασκευαστικές φάσεις.

Για το λόγο αυτό, αρκούμαστε, σε πρώτη φάση, στην παράθεση του μέχρι σήμερα (11 Oκτωβρίου 2016) ιστορικού που αφορά την ψήφιση του νομοσχεδίου, με αναφορά και παραπομπές στα πιο σημαντικά γεγονότα, προς πληρέστερη ενημέρωση του κοινού (νομικού και μη).

Κατεβάστε εδώ το infographic σε .pdf μορφή με ενεργούς συνδέσμους στις πηγές

 αρχική

 2

3

4

 

* Ο Δρ Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος, ειδικός σύμβουλος σε θέματα διανοητικής ιδιοκτησίας και ιδρυτής του iprights.gr

Εισήγηση του Δρ. Θεόδωρου Χίου με τίτλο "Η πρόσφατη νομολογία του ΔΕΕ και πώς επηρεάζει το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα: Η έννοια της πρωτοτυπίας" που εκφωνήθηκε στις 14 Μαΐου 2016 στο 2o Συνέδριο ΔiΜΕΕ, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα

Η παρουσίαση της εισήγησης είναι διαθέσιμη εδώ.

Το κείμενο της εισήγησης είναι διαθέσιμο σε μορφή .pdf στο IPrights.GR και στο Αcademia.edu.

 

panel1

Aπό αριστερά προς δεξιά: Α. Παπαδοπούλου, Α. Δεσποτίδου, Ε. Σταματούδη, Κ. Βόσσος, Θ. Χίου

 

Ι. Εισαγωγή

 

1.1. Η πρωτοτυπία ως θεμέλιο του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας

Έχει ειπωθεί ότι «δεν υπάρχει τίποτα καινούριο εκτός από αυτό που έχει ξεχαστεί». Αναφορικά με την ποίηση, ο Τόμας Στερνς Έλιοτ ανέφερε: «οι ανώριμοι ποιητές μιμούνται, οι ώριμοι ποιητές κλέβουν».

Παρά τη θέση για ανυπαρξία πρωτοτυπίας γενικά στην τέχνη, όπως και να’ χει, η προϋπόθεση της πρωτοτυπίας αποτελεί το θεμέλιο λίθο του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας.

Η κατ’ αρχήν απουσία τυπικών διατυπώσεων κατοχύρωσης, όπως προβλέπεται και σε διεθνές επίπεδο από τη σύμβαση της Βέρνης (άρ. 5 παρ. 2 εδ. α’), καθιστά την προϋπόθεση της πρωτοτυπίας το κλειδί για την απονομή προστασίας σε πνευματικά δημιουργήματα από την πνευματική ιδιοκτησία.

Η πρωτοτυπία ως προϋπόθεση διακρίνεται από το αντικείμενο προστασίας, δηλαδή το έργο καθ’ εαυτό, παρά το γεγονός ότι η μεταξύ τους σύνδεση είναι εξαιρετικά στενή, δεδομένου ότι η πρωτοτυπία εμφανίζεται και χαρακτηρίζει το έργο και ειδικότερα τη μορφή με την οποία εξωτερικεύεται μία δημιουργική ιδέα.

 

1.2 Το κριτήριο της πρωτοτυπίας στο ενωσιακό δίκαιο (acquis)

H πνευματική ιδιοκτησία έχει αποτελέσει πεδίο ευρωπαϊκής εναρμόνισης. Ως γνωστόν το ενωσιακό (δευτερογενές) δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας διαμορφώθηκε προοδευτικά κατά τα τελευταία 25 περίπου χρόνια με την υιοθέτηση ενός σημαντικού αριθμού Οδηγιών (10 στον αριθμό).

Βεβαίως, πρόκειται για μερική εναρμόνιση η οποία καλύπτει ό αποσπασματικά ορισμένες μόνο πτυχές του κλάδου αυτού, εξ αιτίας ασφαλώς, μεταξύ άλλων, και της συντρέχουσας και περιορισμένης αρμοδιότητας της ΕΕ. Πράγματι, κατά κανόνα, οι Οδηγίες αφορούν μία κατηγορία προστατευόμενων έργων ή δικαιωμάτων και σπανιότερα εισάγουν οριζόντιες ρυθμίσεις που αφορούν το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας στο σύνολό του.

Η έννοια της πρωτοτυπίας, έννοια-κλειδί για το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, βρίσκεται εντός του ευρωπαϊκού νομοθετικού κεκτημένου.

Εμπεριέχεται σε τρεις (3) Οδηγίες και αφορά αντίστοιχα σε τρεις κατηγορίες προστατευόμενων έργων [Βλ. Παράρτημα Ι]. Ειδικότερα:

-    Εμπεριέχεται στην Οδηγία 91/25 της 14 Μαΐου 1991 [κωδικοποίηση: 2009/24/ΕΚ της 23ης Απριλίου 2009] για τη νομική προστασία των προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών 

-    Στην Οδηγία 93/98/ΕΕΚ [κωδικοποίηση 2006/116/EK] για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων [φωτογραφίες]  

-    Στην Οδηγία 96/9/ΕΟΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαρτίου 1996, σχετικά με τη νομική προστασία των βάσεων δεδομένων.

Σύμφωνα με τον ορισμό που προβλέπεται και στις τρεις Οδηγίες, ένα έργο θεωρείται πρωτότυπο εφόσον είναι «αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του» (the authors own intellectual creation), με μόνη διαφορά το γεγονός ότι αναφορικά με τις φωτογραφίες, σε αιτιολογική σκέψη της σχετικής Οδηγίας γίνεται ειδική αναφορά και στην αντανάκλαση της προσωπικότητας του δημιουργού, κάτι που δεν συμβαίνει στις αντίστοιχες διατάξεις των λοιπών Οδηγιών.

O εν λόγω ενωσιακός νομοθετικός ορισμός της έννοιας της πρωτοτυπίας που δίνεται adhocσε κάθε μία από τις προαναφερθείσες Οδηγίες αντιστοιχεί σε μία έννοια-πλαίσιο, η οποία θα εξειδικευτεί από το δικαστή. Πάντως, η εν λόγω έννοια:

  • αφορά μόνο τα ρυθμιζόμενα από τις αντίστοιχες Οδηγίες έργα, δηλαδή λογισμικό, φωτογραφίες και βάσεις δεδομένων 
  • είναι εξαιρετικά επιγραμματικός, και δεν προσδιορίζει ειδικότερα επιμέρους χαρακτηριστικά που αφορούν το «αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού».

 

ΙΙ. Επισκόπηση Νομολογίας ΔΕΕ

Το ΔΕΕ καλύπτοντας τα κενά και τη «σιωπή» των νομοθετικών κειμένων με αυθεντική ερμηνεία του κεκτημένου είχε την ευκαιρία να ασχοληθεί με την έννοια της πρωτοτυπίας, απαντώντας σε προδικαστικά ερωτήματα δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, τα οποία ενέπλεκαν την προστασία διαφόρων ειδών έργων.

Δεδομένου ότι η πρώτη-απόφαση ορόσημο, η απόφαση Infopaq, ελήφθη το 2009, και για να είμαι εντός του πλαισίου της παρούσας θεματικής που αφορά την πρόσφατη νομολογία του ΔΕΕ, ας μου επιτραπεί να την θεωρήσω πρόσφατη όπως και τις συνολικά λοιπές 7 αποφάσεις που έχουν εκδοθεί μέχρι σήμερα.

Η απόφαση-ορόσημο για τη νομολογιακή διαμόρφωση του κριτηρίου της πρωτοτυπίας είναι η απόφαση Infopaq της 19ης Ιουλίου 2009, που αφορούσε σύντομα αποσπάσματα έργων λόγου. Έκτοτε, εκδόθηκε μία σειρά αποφάσεων μεταξύ των ετών 2010 και 2014, οι οποίες με τρόπο άμεσο ή έμμεσο ρύθμιζαν πτυχές της έννοιας της πρωτοτυπίας.

Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για:

1. την απόφαση BSA της 22ας Δεκεμβρίου 2010, σχετική με τη γραφική διασύνδεση χρήστη σε ένα λογισμικό (graphical user interfaces)

2. την απόφαση FAPL Football Association Premier League της 4ης Οκτωβρίου 2011, σχετική με ποδοσφαιρικούς αγώνες

3. την απόφαση Flos της 27ης Ιανουαρίου 2011, σχετική με έργα εφαρμοσμένης τέχνης

4. την απόφαση Painer της 1ης Δεκεμβρίου 2011, σχετική με φωτογραφίες

5. την απόφαση Football Dataco της 1ης Μαρτίου 2012, σχετική με βάσεις δεδομένων

6. την απόφαση SAS της 2ας Μαΐου 2012, σχετική με λογισμικό και εγχειρίδιο χρήσης λογισμικού

7. Και την απόφαση Nintendo της 23ης Ιανουαρίου 2014, σχετική με βιντεοπαινχίδια

Για λόγους συντομίας δεν θα αναφερθώ διεξόδικα στα πραγματικά περιστατικά που χαρακτήριζαν κάθε απόφαση ούτε θα παρουσιάσω αναλυτικά τα επίμαχα εδάφια που αφορούν τον προσδιορισμό της έννοιας της πρωτοτυπίας από το δικαστή [Βλ. Παράρτημα ΙΙ], αλλά θα παρουσιάσω συνθετικά το διατακτικό τους, από το οποίο προκύπτει η μέχρι σήμερα νομολογιακά διαμορφωμένη έννοια της πρωτοτυπίας -σε ενωσιακό επίπεδο.

table

 

ΙΙΙ. Ανάλυση Νομολογίας ΔΕΕ

 

3.1. Σύνθεση νομολογίας και αναζήτηση κοινοτικού [νομολογιακού] ορισμού πρωτοτυπίας

Με την απόφαση-ορόσημο Infopaq, το ΔΕΕ χρησιμοποιεί για πρώτη φορά το νομοθετικό ορισμό του «αποτελέσματος προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού» εκτός του πεδίου εφαρμογής των αντίστοιχων ad hoc τριών Οδηγιών, επεκτείνοντάς τον με τον τρόπο αυτό σε όλα τα έργα και καθιστώντας τον την ελάχιστη στάθμη της έννοιας της πρωτοτυπίας στην ΕΕ [δεδομένου ότι το τεθέν προδικαστικό ερώτημα αφορούσε την εφαρμογή της Οδηγίας 2001/29].

Με τις μεταγενέστερες αποφάσεις, το ΔΕΕ εμπλούτισε προοδευτικά τον εν λόγω ορισμό με περαιτέρω επιμέρους στοιχεία:

 

Α. Έκφραση δημιουργικού πνεύματος

Ειδικότερα, το «αποτέλεσμα προσωπικής εργασίας του δημιουργού» προϋποθέτει την έκφραση δημιουργικού πνεύματος [creativity] (ή δημιουργικών ικανοτήτων [creative ability] [Painer para. 89; Football Dataco para. 38]) με πρωτότυπο τρόπο [Ιnfopaq para. 45; SAS para. 67].

Aυτό σημαίνει ότι η εργασία, ο κόπος ή η ικανότητα από μόνα τους δεν είναι αρκετά για τη δημιουργία ενός πρωτότυπου έργου. Πρέπει να υφίσταται έκφραση δημιουργικού πνεύματος [creativity] ή, υπό άλλη διατύπωση, δημιουργικών ικανοτήτων.

 

Β. Δημιουργική ελευθερία

Περαιτέρω, η έκφραση του δημιουργικού πνεύματος πρέπει να στηρίζεται σε επιλογές και διευθετήσεις, που είναι ελεύθερες και δημιουργικές [FAPL para. 98, μιλώντας για «δημιουργική ελευθερία»; Painer para. 89 και 94 in fine; Football Dataco para. 38].

Ως εκ τούτου, όπως ορίζεται ειδικότερα στις αποφάσεις ΒSA [para. 48] και Football Dataco [para. 39], δεν υφίσταται πρωτοτυπία όταν η δημιουργία ενός έργου υπαγορεύεται από την τεχνική λειτουργία ή άλλες τεχνικές ή λειτουργικές δεσμεύσεις, που δεν αφήνουν περιθώριο για δημιουργική ελευθερία.

 

Γ. Το «προσωπικό άγγιγμα» του δημιουργού

Επίσης, σε δύο από τις προαναφερθείσες αποφάσεις, το δικαστήριο προχωράει ακόμη ένα βήμα, κάνοντας λόγο για το «προσωπικό άγγιγμα» του δημιουργού [Painer para. 92; Football Dataco para. 38]. Το άγγιγμα αυτό θα αποτυπώνεται εφόσον ο δημιουργός, εκφράζοντας τη δημιουργική του ικανότητα, προβαίνει σε ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές κατά τη δημιουργία του έργου.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι ως άνω αποφάσεις αναφέρονται σε φωτογραφικά έργα και βάσεις δεδομένων αντίστοιχα. Εντούτοις, εύλογα μπορεί να υποστηρίξει κανείς ότι η αποτύπωση «του προσωπικού αγγίγματος» υπονοείτο ήδη από την αρχική απόφαση Infopaq, με εξ αντιδιαστολής επιχείρημα, δεδομένου ότι τα έργα για τα οποία γίνεται λόγος είναι εξαιρετικά χρηστικά, αλλά και διότι οι εν λόγω αποφάσεις στηρίζονται μέσω ρητών αναφορών στις προηγούμενες αποφάσεις για τη διαμόρφωση του ορισμού της πρωτοτυπίας.

Συνεπώς, με βάση τη μέχρι σήμερα νομολογιακή συμβολή του ΔΕΕ, το κριτήριο της πρωτοτυπίας για όλα τα έργα προϋποθέτει την έκφραση δημιουργικού πνεύματος δια της πραγματοποίησης δημιουργικών και ελεύθερων επιλογών οι οποίες αποτυπώνουν το προσωπικό άγγιγμα του δημιουργού και οδηγούν στην παραγωγή ενός αποτελέσματος προσωπικής εργασίας του δημιουργού.

 

4α

3.2. Εκτίμηση της πρωτοτυπίας

Πέραν του ανωτέρω υιοθετούμενου ορισμού της πρωτοτυπίας, το Δικαστήριο διά των αποφάσεών του δίνει και ορισμένα στοιχεία που αναφέρονται στην εκτίμηση της πρωτοτυπίας.

Έτσι,

1.    Το υιοθετούμενο από το δικαστήριο κριτήριο είναι υποκειμενικό, δεδομένου ότι η σύλληψη της έννοιας της πρωτοτυπίας στηρίζεται στη δημιουργική έκφραση ενός δημιουργού η οποία φέρει και το «προσωπικό του άγγιγμα». 

2.    Ο υιοθετούμενος ορισμός που αντανακλά περισσότερο την έννοια της «προσωπικής συμβολής» επιχειρεί συγκερασμό αγγλοσαξωνικής και ηπειρωτικής προσέγγισης, δηλαδή μία ενδιάμεση λύση ανάμεσα στο αγγλοσαξωνικό κριτήριο χαμηλών αξιώσεων που απαιτεί επένδυση της κρίσης, ικανότητας ή εργασίας («sweat of the brow») και στο ηπειρωτικό κριτήριο που δίνει έμφαση στην προσωπικότητα του δημιουργού και στην έκφρασή της ως «σφραγίδα» πάνω στο έργο.  

3.    Περαιτέρω, το υιοθετούμενο κριτήριο είναι το ίδιο για όλα τα έργα, ανεξαρτήτως της έκτασής τους, με την έννοια ότι ακόμα και μικρά σε έκταση έργα ή (μικρά) τμήματα ενός έργου δύναται να πληρούν τις προϋποθέσεις για προστασία [Infopaq; Νintendo para 22]. 

4.    Επίσης, το υιοθετούμενο κριτήριο είναι και το μοναδικό κριτήριο για προστασία με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, αποκλείοντας κάθε άλλο κριτήριο πχ. της καλλιτεχνικής αξίας τους (Painer para. 98, όπου προβλέπεται ότι η προστασία των πορτραίτων δεν μπορεί να είναι χαμηλότερη από αυτή που απολαμβάνουν άλλα έργα και ειδικότερα άλλες φωτογραφίες; Έμμεσα Flos, para. 34). 5.    Τέλος, η εξακρίβωση της πλήρωσης του κριτηρίου της πρωτοτυπίας απόκειται στο εθνικό δικαστήριο. Το τελευταίο, θα εξετάσει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση κατά πόσο στο υπό κρίση έργο υφίσταται έκφραση δημιουργικού πνεύματος βασιζόμενη σε ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές του δημιουργού οι οποίες αποτυπώνουν το προσωπικό του άγγιγμα.

 

IV. Επίδραση Νομολογίας ΔΕΕ

 

4.1. Επίδραση στο Ευρωπαϊκό Δίκαιο Πνευματικής Ιδιοκτησίας

Ο ακτιβισμός του δικαστηρίου συνιστά μία δραστηριότητα νομολογιακής εναρμόνισης εννοιών του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας. Ενώ ξεκίνησε έπειτα από μακρά σιγή και με αφορμή ένα ερώτημα μη σχετικό με την πρωτοτυπία, η νομολογία του ΔΕΕ αποσκοπεί στη δημιουργία μίας ορθολογικής κατασκευής γύρω από το κριτήριο της πρωτοτυπίας στο ενωσιακό δίκαιο.

Η μέθοδος ερμηνείας που εφαρμόζει το Δικαστήριο στις προμνησθείσες αποφάσεις οδηγεί στην αναγνώριση μίας αυτόνομης ενωσιακής έννοιας της πρωτοτυπίας δεδομένου ότι το Δικαστήριο δεν στηρίζεται σε κάποιο εθνικό δίκαιο για να ορίσει την έννοια της πρωτοτυπίας. Αντίθετα προβαίνει σε μία ερμηνεία αυτόνομη, η οποία χαρακτηρίζεται από μία τελολογική προσέγγιση, αφού αναζητούνται οι περιστάσεις της σχετικής διάταξης και ο σκοπός που επιδιώκεται από την εκάστοτε ρύθμιση.

Με τον τρόπο αυτό το ΔΕΕ εμπλουτίζει απόφαση-απόφαση το puzzle του ατελούς ευρωπαϊκού δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας, εκκινώντας από τα πραγματικά περιστατικά του εκάστοτε προδικαστικού ερωτήματος και συνεπώς καθίσταται σημαντικός παράγοντας στην πορεία της εναρμόνισης του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας στην ΕΕ, υποκαθιστώντας εν μέρει το ρόλο του νομοθέτη.

 

4.2. Επίδραση στο εθνικό δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας: το παράδειγμα της Ελλάδας

Κατ’ αρχήν η ερμηνεία εννοιών του ενωσιακού δικαίου από το ΔΕΕ είναι αυθεντική, με την έννοια ότι τα πορίσματα των αποφάσεων δεσμεύουν τις εθνικές δικαιοδοσίες, οι οποίες, όπως είδαμε, θα κληθούν να εξακριβώσουν σε κάθε επιμέρους περίπτωση αν το κριτήριο της πρωτοτυπίας, όπως ορίστηκε από το ΔΕΕ, πληρούται στην υπό κρίση περίπτωση.

Αυτό βέβαια, αναπόφευκτα, θέτει το ζήτημα της συμβατότητας του ενωσιακού κριτηρίου πρωτοτυπίας με το υφιστάμενο εθνικό κριτήριο και το ζήτημα της εφαρμογής του από τα εγχώρια δικαστήρια.

Στην Ελλάδα, η έννοια της πρωτοτυπίας καθιερώνεται ως γενική προϋπόθεση προστασίας στο άρθρο 2: «Αντικείμενο του Δικαιώματος. 1. Ως έργο νοείται κάθε πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα [...]». Η έννοια της πρωτοτυπίας δεν προσδιορίζεται γενικά από το νόμο, αλλά σύμφωνα με την κρατούσα στη νομολογία και θεωρία προσέγγιση, αντιστοιχεί στην έννοια της «στατιστικής μοναδικότητας» του έργου, δηλαδή την κρίση ότι, κατά λογική πιθανολόγηση, κάτω από παρόμοιες συνθήκες και με τους ίδιους στόχους, κανένας άλλος δημιουργός, δεν θα ήταν σε θέση να δημιουργήσει έργο όμοιο ή ότι παρουσιάζει μια ατομική ιδιομορφία ή ένα ελάχιστο όριο "δημιουργικού ύψους", κάποια απόσταση δηλαδή από τα ήδη γνωστά ή αυτονόητα (Ενδεικτικά: ΑΠ 919/2007, ΑΠ 1051/2015, ΠολΠρωτΑθ. 525/2013, μετάφραση στην αγγλική γλώσσα για το περιοδικό IIC από τον γράφοντα, διαθέσιμη στο: http://link.springer.com/article/10.1007/s40319-014-0208-9).

Η υιοθετούμενη προσέγγιση της πρωτοτυπίας μετατοπίζει την έμφαση από το δημιουργό στη δημιουργική πράξη και συνιστά κατά βάση μία αντικειμενική προσέγγιση της πρωτοτυπίας, χωρίς ωστόσο να είναι εντελώς απαλλαγμένη από υποκειμενικές αξιολογικές κρίσεις.

Ένα δεύτερο κριτήριο πρωτοτυπίας προβλέπεται ρητά στον Ελληνικό νόμο πνευματικής ιδιοκτησίας για τα προγράμματα η/υ, (άρθρο 2 παρ. 3 Ν. 2121/1993), κατ’ εφαρμογή της διάταξης της σχετικής Οδηγίας που είδαμε πιο πριν, σύμφωνα με το οποίο «Ένα πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή θεωρείται πρωτότυπο εφόσον είναι προσωπικό πνευματικό δημιούργημα του δημιουργού του.»

Αντιπαραβάλλοντας το εθνικό με το ενωσιακό κριτήριο πρωτοτυπίας, μπορούμε να πούμε ότι το ενωσιακό κριτήριο διαφέρει από τον μέχρι σήμερα κρατούντα ορισμό της πρωτοτυπίας στην Ελλάδα σε τουλάχιστον δύο σημεία:

•    Το ενωσιακό κριτήριο ακολουθεί περισσότερο την υποκειμενική προσέγγιση ενώ το ελληνικό την αντικειμενική.

•    Το ενωσιακό κριτήριο είναι χαμηλότερο του γενικού προβλεπόμενου από το ελληνικό δίκαιο κριτηρίου (άρ. 2 παρ. 1 Ν. 2121/1993), ιδίως αν το συγκρίνει κανείς με την σε στενή έννοια στατιστική μοναδικότητα.

Έτσι, κατ’ εφαρμογή της νομολογίας του ΔΕΕ το κριτήριο της στατιστικής μοναδικότητας θα πρέπει να αντικατασταθεί στις μείζονες προτάσεις των δικαστικών αποφάσεων από το χαμηλότερο σε στάθμη ενωσιακό κριτήριο. Αυτό στην πράξη σημαίνει ότι το ειδικό κριτήριο που προβλέπει ο νόμος για το λογισμικό (άρ. 2 παρ. 3 Ν. 2121/1993), δηλαδή το προσωπικό πνευματικό δημιούργημα του δημιουργού, όπως αυτό ερμηνεύεται στις προμνησθείσες αποφάσεις θα πρέπει να εφαρμόζεται σε όλα τα έργα, χρηστικά ή μη.

Ίσως βέβαια στην πράξη το ελάχιστο όριο δημιουργικού ύψους, και η κάποια απόσταση από τα απλά και καθημερινά που κατ’ ελάχιστον απαιτείται από την ελληνική θεωρία της στατιστικής μοναδικότητας δεν απέχει από τις «δημιουργικές επιλογές» που απαιτεί το ενωσιακό κριτήριο, κάτι που μάλλον εξασφαλίζει μία σχετική συμβατότητα του ελληνικού κριτηρίου με το ενωσιακό.

Πάντως, το ενωσιακό κριτήριο της πρωτοτυπίας δεν φαίνεται να έχει ληφθεί υπόψιν και εφαρμοστεί από τους Έλληνες δικαστές. Πράγματι, δεν κατάφερα να εντοπίσω κάποια δημιοσιευμένη απόφαση η οποία να εφαρμόζει το ενωσιακό κριτήριο της πρωτοτυπίας ενώ αντιθέτως πρόσφατη απόφαση του ΑΠ εφαρμόζει το παραδοσιακό κριτήριο της στατιστικής μοναδικότητας (ΑΠ 1051/2015), χωρίς αναφορά στο νομολογιακό κεκτημένο- και μάλιστα αναφορικά με βάσεις δεδομένων.

 

V. Τελικές Σκέψεις

Tι μπορούμε να συμπεράνουμε για τη συμβολή του ΔΕΕ με τις αποφάσεις του στο πεδίο της πρωτοτυπίας των πνευματικών δημιουργημάτων;

Ότι η πρωτοτυπία, ως έννοια πρωταρχικής σημασίας για το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, πρέπει να έχει την ίδια έννοια σε όλη την ΕΕ, εφόσον συντασσόμαστε με την ανάγκη για ευρωπαϊκή εναρμόνιση του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας.

Το ΔΕΕ επιδίωξε να διαμορφώσει μία αυτόνομη έννοια η οποία να είναι μία συνισταμένη των κλασσικά αντιπαρατιθέμενων αγγλοσαξωνικών και ηπειρωτικών προσεγγίσεων στο πεδίο της πρωτοτυπίας.

Όμως:

•    Η νομολογιακή κατασκευή της έννοιας της πρωτοτυπίας είναι σποραδική, τόσο από άποψη χρονική, όσο και από άποψη περιεχομένου. 

•    Περαιτέρω, η στάση του ΔΕΕ δεν είναι πάντα προβλέψιμη, πράγμα που πλήττει την ασφάλεια δικαίου. Δεν διασφαλίζει με βέβαιο τρόπο ότι θα παραμείνει σταθερή (επιπλέον προδικαστικά ερωτήματα θα δείξουν εάν το ΔΕΕ θα παραμείνει σταθερό στην προσέγγισή του).

•    Για τους λόγους αυτούς, θα ήταν προτιμότερο η πρωτοτυπία να εναρμονιστεί σε νομοθετικό επίπεδο, αφού όμως ληφθούν επαρκώς υπόψιν οι υφιστάμενες εθνικές παραδόσεις διά συγκριτικών μελετών, για να αποφευφχθεί η μέχρι σήμερα σποραδική ρύθμιση αλλά και η τυχόν μελλοντική νομολογιακή αστάθεια. 

•    Άλλωστε, η εναρμόνιση του κριτηρίου της πρωτοτυπίας θα αποτελούσε, κατά τη γνώμη μου, αναγκαίο στοιχείο τόσο στα πλαίσια της αναμόρφωσης της εν πολλοίς ανεπαρκούς Οδηγίας 2001/29 όσο και κατά τη δημιουργία ενός ενιαίου ευρωπαϊκού τίτλου (αν πιστεύουμε ακόμα σε αυτό το όνειρο).

Σας ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας.

 

 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι. Acquis Πρωτοτυπίας

 

Α. Οδηγία 91/25 της 14 Μαΐου 1991 [κωδικοποίηση: 2009/24/ΕΚ της 23ης Απριλίου 2009] για τη νομική προστασία των προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών

Άρθρο 1(3): 3. Ένα πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή προστατεύεται εφόσον είναι πρωτότυπο με την έννοια ότι είναι αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του. Η παροχή της προστασίας δεν εξαρτάται από την εφαρμογή κανενός άλλου κριτηρίου.

Αιτ. Σκέψη 8: Όσον αφορά τα κριτήρια σύμφωνα με τα οποία προσδιορίζεται κατά πόσο ένα πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή αποτελεί ή όχι πρωτότυπο έργο, δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται έλεγχος της ποιοτικής ή αισθητικής αξίας του προγράμματος.

 

Β. Οδηγία 93/98/ΕΕΚ [κωδικοποίηση 2006/116/EK] για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων

Άρθρο 6. Προστασία των φωτογραφιών. Οι φωτογραφίες που είναι πρωτότυπες, με την έννοια ότι είναι αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού τους, προστατεύονται σύμφωνα με το άρθρο 1. Η παροχή της προστασίας δεν εξαρτάται από την εφαρμογή κανενός άλλου κριτηρίου. Τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν την προστασία άλλων φωτογραφιών.

Αιτ. Σκέψη 16: H προστασία των φωτογραφιών στα κράτη μέλη διέπεται από ποικίλα καθεστώτα. Πρωτότυπο κατά την έννοια της Σύμβασης της Βέρνης θεωρείται το φωτογραφικό έργο που είναι αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του και αντανακλά την προσωπικότητά του, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη άλλα κριτήρια όπως η αξία ή ο σκοπός. Η προστασία άλλων φωτογραφιών πρέπει να μπορεί να ρυθμίζεται από το εθνικό δίκαιο.

 

Γ. Οδηγία 96/9/ΕΟΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαρτίου 1996, σχετικά με τη νομική προστασία των βάσεων δεδομένων

Άρθρο 3(1): Σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, οι βάσεις δεδομένων οι οποίες λόγω της επιλογής ή της διευθέτησης του περιεχομένου τους αποτελούν πνευματικά δημιουργήματα [constitute the author's own intellectual creation] προστατεύονται ως τοιαύτα βάσει του δικαιώματος του δημιουργού. Δεν εφαρμόζονται άλλα κριτήρια προκειμένου να προσδιορισθεί αν επιδέχονται προστασία.

Αιτ. σκέψη 15: ότι τα κριτήρια, σύμφωνα με τα οποία παρέχεται προστασία σε μια βάση δεδομένων βάσει του δικαιώματος του δημιουργού, θα πρέπει αποκλειστικά να περιορίζονται στο στοιχείο ότι η επιλογή ή η διευθέτηση του περιεχομένου της βάσης δεδομένων αποτελεί ίδιο πνευματικό έργο του δημιουργού της [is the author's own intellectual creation]∙ ότι η εν λόγω προστασία αφορά τη διάρθρωση της βάσης

Αιτ. σκέψη 16: ότι, για την προστασία των βάσεων δεδομένων, σύμφωνα με την πνευματική ιδιοκτησία του δημιουργού δεν πρέπει να εφαρμόζονται άλλα κριτήρια, εκτός από την πρωτοτυπία με την έννοια της πνευματικής δημιουργίας [in the sense of the author's intellectual creation], και ότι ειδικότερα, δεν θα πρέπει να γίνεται καμία αξιολόγηση της ποιότητας ή της αισθητικής αξίας της βάσεως δεδομένων.

 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ. Αποσπάσματα Αποφάσεων

Α. «Infopaq» της 16ης Ιουλίου 2009 [Infopaq International A/S κατά Danske Dagblades Forening] (υπόθεση C‑5/08).

45. Ως προς τα στοιχεία των έργων αυτών, τα οποία αφορά η προστασία, επισημαίνεται ότι τα έργα αυτά συντίθενται από λέξεις οι οποίες, θεωρούμενες μεμονωμένα, δεν αποτελούν καθεαυτές πνευματική εργασία του δημιουργού που τις χρησιμοποιεί. Βάσει της επιλογής, της διευθετήσεως και του συνδυασμού των λέξεων αυτών καθίσταται δυνατό στον δημιουργό να εκφράσει το δημιουργικό του πνεύμα [creativity] με πρωτότυπο τρόπο και να καταλήξει σε ένα αποτέλεσμα που αποτελεί πνευματική δημιουργία.

48. Επομένως, η αναπαραγωγή αποσπάσματος ενός προστατευομένου έργου το οποίο, όπως αυτό της κύριας δίκης, περιλαμβάνει ένδεκα συνεχόμενες λέξεις του, δύναται να αποτελέσει εν μέρει αναπαραγωγή, υπό την έννοια του άρθρου 2 της οδηγίας 2001/29, εάν το απόσπασμα αυτό –γεγονός που απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει–περιλαμβάνει ένα στοιχείο του έργου το οποίο, καθεαυτό, εκφράζει την προσωπική πνευματική εργασία του δημιουργού [author’s own intellectual creation].

 

Β. «BSA» της 22ας Δεκεμβρίου 2010, υπόθεση C-393/09 (GUI-graphical user interfaces)

48. Κατά την εκτίμησή του, ο εθνικός δικαστής πρέπει να λάβει υπόψη, μεταξύ άλλων, τη συγκεκριμένη διάταξη ή διάρθρωση όλων των στοιχείων τα οποία αποτελούν μέρος της γραφικής διασυνδέσεως χρήστη για να καθορίσει ποια πληρούν το κριτήριο της πρωτοτυπίας. Συναφώς, το κριτήριο αυτό [δεν] πληρούται από τα στοιχεία της γραφικής διασυνδέσεως χρήστη τα οποία χαρακτηρίζονται αποκλειστικώς από την τεχνική τους λειτουργία.

Γ. «Flos» της 27ης Ιανουαρίου 2011 [Flos SpA κατά Semeraro Casa e Famiglia SpA], υπόθεση C-168/09 (έργα εφαρμοσμένης τέχνης)

34      Εντούτοις, δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο η προστασία του δικαιώματος του δημιουργού έργων που συνίστανται σε μη καταχωρισμένα σχέδια ή υποδείγματα να απορρέει από άλλες οδηγίες, και συγκεκριμένα από την οδηγία 2001/29, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις εφαρμογής της, πράγμα που οφείλει να εξακριβώσει το αιτούν δικαστήριο.

Δ. «FAPL» της 4ης Οκτωβρίου 2011, [Football Association Premier League Ltd και λοιποί κατά QC Leisure και λοιπών (C-403/08) και Karen Murphy κατά Media Protection Services Ltd (C-429/08)] (ποδοσφαιρικοί αγώνες)

98. Οι αθλητικές εκδηλώσεις, όμως, δεν μπορούν να θεωρηθούν πνευματικές δημιουργίες δυνάμενες να χαρακτηριστούν έργα κατά την έννοια της οδηγίας για το δικαίωμα του δημιουργού. Τούτο ισχύει, ειδικότερα, για τους ποδοσφαιρικούς αγώνες, οι οποίοι διέπονται από τους κανόνες του παιχνιδιού που δεν αφήνουν περιθώριο για δημιουργική ελευθερία, όπως νοείται στο πλαίσιο του δικαιώματος του δημιουργού.

Ε. «Painer» της 1ης Δεκεμβρίου 2011 [Eva-MariaPainerv. StandradVerlagsGmbH], υπόθεση C-145/10 (φωτογραφίες)

88      Όπως προκύπτει από τη δέκατη έβδομη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 93/98, ένα έργο είναι αποτέλεσμα πνευματικής εργασίας του δημιουργού όταν αντανακλάται σε αυτό η προσωπικότητά του.

89      Αυτό συμβαίνει όταν ο δημιουργός κατά την παραγωγή του έργου μπόρεσε να εκφράσει τις δημιουργικές του ικανότητες πραγματοποιώντας ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές (βλ., a contrario, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2011, C‑403/08 και C-429/08, Football Association Premier League κ.λπ., που δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 98).

92. Μέσω των ποικίλων αυτών επιλογών, ο δημιουργός φωτογραφικού πορτρέτου μπορεί, επομένως, να δώσει το «προσωπικό του άγγιγμα» στο έργο που δημιουργήθηκε.

94.  Κατόπιν των προεκτεθέντων, πρέπει επομένως να γίνει δεκτό ότι ένα φωτογραφικό πορτρέτο μπορεί, δυνάμει του άρθρου 6 της οδηγίας 93/98, να προστατεύεται από δικαίωμα δημιουργού υπό την προϋπόθεση, την οποία απόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εξετάσει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, ότι μία τέτοια φωτογραφία είναι αποτέλεσμα πνευματικής εργασίας του δημιουργού η οποία αντανακλά την προσωπικότητά του και εκδηλώνεται με τις ελεύθερες και δημιουργικές του επιλογές κατά την παραγωγή της φωτογραφίας αυτής.

97. Επιπλέον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι από κανένα στοιχείο της οδηγίας 2001/29 ή άλλης εφαρμοστέας συναφώς οδηγίας δεν προκύπτει ότι το περιεχόμενο της προστασίας αυτής εξαρτάται από ενδεχόμενες διαφοροποιήσεις στις δυνατότητες δημιουργικών παρεμβάσεων κατά την παραγωγή διαφόρων κατηγοριών έργων.

98. Ως εκ τούτου, όσον αφορά τα φωτογραφικά πορτρέτα, η προστασία που παρέχεται από το άρθρο 2, στοιχείο α΄, της οδηγίας 2001/29 δεν μπορεί να είναι μειωμένη σε σχέση με εκείνη της οποίας απολαύουν άλλα έργα, συμπεριλαμβανομένων των άλλων φωτογραφικών έργων.

ΣΤ. «FootballDataco» της 1ης Μαρτίου 2012, (υπόθεση: C‑604/10) (βάσεις δεδομένων)

38. Όσον αφορά τη δημιουργία βάσεως δεδομένων, το κριτήριο αυτό της πρωτοτυπίας πληρούται όταν, λόγω της επιλογής ή της διευθετήσεως των δεδομένων που περιλαμβάνει, ο δημιουργός της εκφράζει τη δημιουργική του ικανότητα με πρωτότυπο τρόπο πραγματοποιώντας ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές (βλ., κατ’ αναλογία, προπαρατεθείσες αποφάσεις Infopaq International, σκέψη 45· Bezpečnostní softwarová asociace, σκέψη 50, και Painer, σκέψη 89) και αποτυπώνει με τον τρόπο αυτό το «προσωπικό άγγιγμά» του (απόφαση Painer, προπαρατεθείσα, σκέψη 92).

39.  Αντιθέτως, το εν λόγω κριτήριο δεν πληρούται όταν η δημιουργία της βάσεως δεδομένων υπαγορεύεται από τεχνικές εκτιμήσεις, κανόνες ή δεσμεύσεις που δεν αφήνουν περιθώριο για δημιουργική ελευθερία (βλ., κατ’ αναλογία, προπαρατεθείσες αποφάσεις Bezpečnostní softwarová asociace, σκέψεις 48 και 49, καθώς και Football Association Premier League κ.λπ., σκέψη 98).

42 Αφετέρου, το γεγονός ότι η δημιουργία της βάσεως δεδομένων προϋποθέτει, ανεξαρτήτως της δημιουργίας των δεδομένων που περιλαμβάνει, σημαντική εργασία και ικανότητα του δημιουργού της, όπως αναφέρεται στην τρίτη περίπτωση του ίδιου ερωτήματος, δεν μπορεί αυτή καθαυτή να δικαιολογήσει την προστασία της βάσει του προβλεπόμενου στην οδηγία 96/9 δικαιώματος του δημιουργού, οσάκις αυτή η εργασία και αυτή η ικανότητα δεν εκφράζουν πρωτοτυπία κατά την επιλογή ή τη διευθέτηση των εν λόγω δεδομένων.

 

Ζ. «SAS» της 2ας Μαΐου 2012, υπόθεση C‑406/10 (λογισμικό και εγχειρίδιο χρήσης λογισμικού)

65 Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι τα διάφορα τμήματα ενός έργου απολαύουν της προστασίας του άρθρου 2, στοιχείο α΄, της οδηγίας 2001/29, υπό την προϋπόθεση ότι περιλαμβάνουν ορισμένα από τα στοιχεία που αποτελούν την έκφραση της προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του έργου αυτού (απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, C‑5/08, Infopaq International, Συλλογή 2009, σ. I‑6569, σκέψη 39).

66 Εν προκειμένω, οι λέξεις-κλειδιά, η σύνταξη, οι εντολές, οι συνδυασμοί εντολών, οι επιλογές, οι προεπιλογές καθώς και οι επαναλήψεις αποτελούνται από λέξεις, από αριθμούς ή από μαθηματικές έννοιες τα οποία, θεωρούμενα μεμονωμένως, δεν αποτελούν καθεαυτά προσωπική πνευματική εργασία του δημιουργού του προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή.

67 Μόνο μέσω της επιλογής, της διευθετήσεως και του συνδυασμού των λέξεων, των αριθμών ή των μαθηματικών εννοιών αυτών καθίσταται δυνατό στον δημιουργό να εκφράσει το δημιουργικό του πνεύμα με πρωτότυπο τρόπο και να καταλήξει σε ένα αποτέλεσμα, το εγχειρίδιο χρήσεως του προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή, που αποτελεί πνευματική δημιουργία (βλ., υπό την έννοια αυτή, προπαρατεθείσα απόφαση Infopaq International, σκέψη 45).

68 Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να ελέγξει αν η αναπαραγωγή των εν λόγω στοιχείων συνιστά την αναπαραγωγή της εκφράσεως της προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του επιμάχου στην υπόθεση της κύριας δίκης εγχειριδίου χρήσεως του προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή.

 

Η. «Nintendo» της 23ης Ιανουαρίου 2014 [Nintendo Co. Ltd κατά PC Box Srl (υπόθεση C‑355/12)], (βιντεοπαινχίδια)

22. Όσον αφορά τα τμήματα ενός έργου, διαπιστώνεται ότι από κανένα στοιχείο της οδηγίας 2001/29 δεν προκύπτει ότι τα τμήματα αυτά υπόκεινται σε διαφορετικό καθεστώς απ’ ό,τι ολόκληρο το έργο. Επομένως, τα τμήματα ενός έργου προστατεύονται από το δικαίωμα του δημιουργού εφόσον μετέχουν, καθεαυτά, στην πρωτότυπη δημιουργία όλου του έργου (βλ. προαναφερθείσα απόφαση Infopaq International, σκέψη 38).