Naruto main

 

Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Πρόσφατα έληξε με εξωδικαστικό συμβιβασμό η περιβόητη δικαστική διαμάχη για το ιδιοκτησιακό καθεστώς των πνευματικών δικαιωμάτων επί αυτοφωτογραφιών (selfies) που τράβηξε μία μαϊμού σε ένα δάσος της Ινδονησίας (υπόθεση «Monkey Selfie»).

Το ιστορικό της υπόθεσης, το οποίο είναι αναμφίβολα πλέον σχεδόν ανεκδοτολογικό, ξεκινά το έτος 2011. Ο Βρετανός φωτογράφος άγριας ζωής David Slater [http://www.djsphotography.co.uk/] ταξίδεψε στο νησί Σουλαουέζι της Ινδονησίας, με σκοπό να φωτογραφήσει μία αποικία μαϊμούδων του είδους Macaca nigra [https://en.wikipedia.org/wiki/Celebes_crested_macaque] και να αναδείξει, με τον τρόπο αυτό, το ζήτημα εξαφάνισης αυτού του απειλούμενου είδους.

map indonesia (c) Google Maps

Ο Slater ακολούθησε μία αγέλη μαϊμούδων για κάποιες μέρες και κέρδισε την εμπιστοσύνη τους. Μολαταύτα, οι μαϊμούδες δεν συνεργάζονταν στη λήψη φωτογραφιών και αντιδρούσαν νευρικά στη θέα της φωτογραφικής μηχανής. Επιθυμώντας να τραβήξει κοντινές φωτογραφίες, ο φωτογράφος αποφάσισε να τους δώσει την ευκαιρία να πειραματιστούν με τη φωτογραφική μηχανή: τοποθέτησε μία φωτογραφική μηχανή Canon EOS 5D DSLR σε ένα τρίποδο και, αφού επέλεξε τις κατάλληλες ρυθμίσεις και εξαρτήματα (ευρυγώνιο φακό, αυτόματες ρυθμίσεις στο ζουμ κλπ), άφησε εκτεθειμένο το απομακρυσμένο κουμπί λήψης και απομακρύνθηκε από τον εξοπλισμό του.

Οι μαϊμούδες, όπως ανέμενε ο Slater, πλησίασαν και περιεργάστηκαν τον εξοπλισμό και τη φωτογραφική μηχανή. Mεταξύ αυτών, μία εξάχρονη θηλυκή μαϊμού (η οποία θα γίνει βαπτιστεί αργότερα «Naruto» κατά την PETA ή «Ella» κατά τον Slater), έκανε χρήση του απομακρυσμένου κουμπιού λήψης και τράβηξε ακούσια μία σειρά αυτοφωτογραφιών, πολλές εκ των οποίων ήταν απολύτως ευκρινείς.

 

naruto text

 (c) D. Slater (?)

Ο Slater, θεωρώντας τον εαυτό του δικαιούχο των πνευματικών δικαιωμάτων επί των φωτογραφιών που τράβηξε η μαϊμού χρησιμοποιώντας τον εξοπλισμό του, παραχώρησε άδεια χρήσης αυτών στο βρετανικό ειδησεογραφικό πρακτορείο Caters News Agency (https://www.catersnews.com/about-us/). Με τη δημοσιοποίησή τους, οι φωτογραφίες συγκέντρωσαν υψηλή δημοσιότητα η οποία όμως συνοδεύτηκε και από την αμφισβήτηση περί του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των φωτογραφιών. Πολλοί υποστήριξαν ότι δημιουργός και, συνακόλουθα, δικαιούχος πνευματικών δικαιωμάτων επί της φωτογραφίας δεν ήταν ο Slater αλλά η θηλυκή μαϊμού. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι οι εν λόγω φωτογραφίες καταχωρήθηκαν στο αποθετήριο ελεύθερης πρόσβασης Wikimedia Commons, ως ανήκουσες στο δημόσιο τομέα.

To Δεκέμβριο του 2014, ο Slater εξέδωσε τις φωτογραφίες αυτές σε λεύκωμα με τον τίτλο «Wildlife Personalities» το οποίο κυκλοφόρησε στην αγορά μέσω του εκδοτικού οίκου αυτοεκδόσεων Blurb [http://www.blurb.com/b/5809745-wildlife-personalities].

blurb naruto

Στις 22 Σεπτεμβρίου 2015, η φιλοζωική οργάνωση PETA (People for the Ethical Treatment of Animals) κατέθεσε αγωγή σε δικαστήριο της Καλιφόρνια εναντίον του Slater και του οίκου Blurb, εν ονόματι της θηλυκής μαϊμούς που τράβηξε τις αυτοφωτογραφίες, ζητώντας την αναγνώριση των πνευματικών δικαιωμάτων της Naruto επί των φωτογραφιών και την ανάληψη της διαχείρισης των εσόδων από την εκμετάλλευση των φωτογραφιών, προς όφελος της αποικίας μαϊμούδων στο νησί Σουλαουέζι (υπόθεση Naruto et al. Vs. Slater et al., Case No. 15-cv-04324-WHO).

naruto

Ο αρμόδιος Αμερικανός δικαστής απέρριψε την αίτηση στις 28 Ιανουαρίου 2016, κρίνοντας ότι ο Αμερικανικός Νόμος Πνευματικών Δικαιωμάτων (US Copyright Act) δεν αναγνωρίζει δικαίωμα απόκτησης πνευματικής ιδιοκτησίας προς όφελος ζώων, παρά μόνον προς όφελος φυσικών και νομικών προσώπων και ως εκ τούτου η Naruto δεν διαθέτει δικαίωμα δικαστικής επιδίωξης και επιβολής πνευματικών δικαιωμάτων (βλ. και σχετικό λήμμα επικαιρότητας που έγραψα για το ΔiMEE).

Ανέφερε μάλιστα χαρακτηριστικά ότι «if Congress and the president intended to take the extraordinary step of authorizing animals as well as people and legal entities to sue, they could, and should, have said so plainly».

Η PETA άσκησε έφεση κατά της απορριπτικής απόφασης το Μάρτιο του 2016 η οποία όμως τελικώς δεν εκδικάστηκε διότι (όπως μάθαμε και από το ΔiΜΕΕ) στις 11 Σεπτεμβρίου 2017 ο Slater, ο oίκος Blurb και η PETA συμβιβάστηκαν εξωδικαστικά διακόπτοντας με αυτό τον τρόπο, τη δευτεροβάθμια κρίση της υπόθεσης. Αξίζει να σημειωθεί ότι ένας εκ των όρων του συμβιβασμού προβλέπει την υποχρέωση του Slater να δωρίζει το 25% των μελλοντικών ακαθάριστων εσόδων από την εκμετάλλευση των επίμαχων φωτογραφιών σε μη κερδοσκοπικές οργανώσεις προστασίας του βιότοπου που ζει η Naruto και τα ζώα του είδους αυτού στην Ινδονησία.

H υπόθεση της Naruto μας καλεί να αναρωτηθούμε γύρω από τα παραδοσιακά ανθρωποκεντρικά θεμέλια του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας. Η ηπειρωτική προσέγγιση, την οποία ακολουθεί και το ελληνικό δίκαιο, θέτει τον άνθρωπο στο επίκεντρο του συστήματος προστασίας. Υπό το πρίσμα του ελληνικού δικαίου, πρωτογενής δικαιούχος πνευματικών δικαιωμάτων θεωρείται πάντοτε ο πνευματικός δημιουργός, ο οποίος, διά των ελεύθερων δημιουργικών επιλογών του, αντανακλά την προσωπικότητά του στο δημιούργημά του, καθιστώντας το πρωτότυπο, δηλαδή στατιστικά μοναδικό.

Σύμφωνα με την παραδοσιακή γραμματική και τελολογική ερμηνεία του νόμου, ο πνευματικός δημιουργός και αρχικός δικαιούχος του άρθρου 1 Ν. 2121/1993 είναι πάντοτε άνθρωπος. Η ανθρωποκεντρική προσέγγιση της πνευματικής ιδιοκτησίας έχει ως κύριο μέλημά της την προστασία του δημιουργού από τους δευτερογενείς δικαιούχους-αντισυμβαλλόμενους του δημιουργού, δηλαδή τους εργοδότες, εκδότες και λοιπούς εκμεταλλευόμενους, οι οποίοι πολύ συχνά αντιστοιχούν σε νομικά πρόσωπα.

Ακολουθώντας τη λογική αυτή, οι μη-άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένων και των νομικών προσώπων, βρίσκονται καταρχήν εκτός σύστηματος προστασίας. Πράγματι, τα νομικά πρόσωπα, ελλείψει δυνατότητας δημιουργικής δραστηριότητας αλλά και ανθρώπινης υπόστασης, δεν δύνανται να καταστούν πρωτογενείς δικαιούχοι πνευματικών δικαιωμάτων ούτε δικαιούχοι ηθικών εξουσιών. Βεβαίως, προϊόντος του χρόνου, τα νομικά πρόσωπα απέκτησαν ολοένα και περισσότερα νομοθετικά θεμέλια προστασίας ως υποκείμενα των δικαιωμάτων, ιδίως στις νέες μορφές τεχνολογικών έργων, όπως το λογισμικό και οι βάσεις δεδομένων (πρβλ. άρθρο 10 παρ. 2, 40 και ιδίως το sui generis δικαίωμα του κατασκευαστή (και όχι δημιουργού) βάσεων δεδομένων του άρθρου 45Α Ν. 2121/1993), και δύνανται να χαρακτηριστούν πρωτογενείς ή οιονεί-πρωτογενείς δικαιούχοι πνευματικής ιδιοκτησίας.

Το ερώτημα που τίθεται στην εποχή μας είναι κατά πόσο το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι έτοιμο να αναθεωρήσει τον αποκλεισμό έτερων κατηγοριών μη-ανθρώπων (πέραν των νομικών προσώπων) από το σύστημα προστασίας και να δεχθεί νέες κατηγορίες «προσώπων» ως (πρωτογενείς) δικαιούχους.

Το ερώτημα μοιάζει ακαδημαϊκό, ιδίως αναφορικά με την αναγνώριση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και, ευρύτερα, συνταγματικών δικαιωμάτων του ανθρώπου, υπέρ των ζώων, όπως η Naruto. Εντούτοις, είναι απολύτως πρακτικό και αναμένεται να τεθεί με αξιώσεις στο προηγμένο ψηφιακό παρόν και άμεσο μέλλον, όπου τα ρομπότ, τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης (AIS) και άλλοι ρομποτικοί καλλιτέχνες (θα) είναι σε θέση να δημιουργούν έργα όπως τραγούδια και εικαστικές δημιουργίες.

Πλέον, ένα λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης (bot) με το όνομα «Bot Dylan» [https://consequenceofsound.net/2017/05/meet-bot-dylan-the-ai-computer-that-can-write-its-own-folk-songs/] δύναται να συνθέτει πρωτότυπα folk τραγούδια, τα οποία, στο προσεχές μέλλον θα μπορούσαν να αποτελούν το νέο «μη εκπροσωπούμενο» ανοιχτό ρεπερτόριο στα καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος.

bot dylanΙmage: http://www.mirror.co.uk

Πρόσφατα, τα bots του Facebook ξεκίνησαν να μιλούν σε γλώσσα που δημιούργησαν μόνα τους ενώ ένα ιαπωνικό ρομπότ είναι συνδημιουργός μίας σύντομης πρωτότυπης νουβέλλας με τίτλο «η μέρα που ένας υπολογιστής γράφει μία νουβέλα».

Συνεπώς, το επόμενο σημαντικό διακύβευμα που θέτει ο σύγχρονος ψηφιακός κόσμος σχετίζεται, αφενός με το πώς η πνευματική ιδιοκτησία θα υποδεχτεί στους κόλπους της τα έργα που προέρχονται από μη ανθρώπους και αφετέρου, με το εαν η μη ανθρώπινη και κατ’ αρχήν απροστάτευτη, ήτοι ανοιχτή, δημιουργία θα αφεθεί να ανταγωνίζεται την παραδοσιακή προστατευόμενη ανθρώπινη δημιουργία.

Ο Stephen Hawking λέει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι είτε το καλύτερο είτε το χειρότερο για το ανθρώπινο γένος. Θα ισχύσει το ίδιο και για το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας;



* Ο Θεόδωρος Χίου είναι Διδάκτωρ Νομικής και δικηγόρος διανοητικής ιδιοκτησίας, ψηφιακών τεχνολογιών και καινοτομίας.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ:

 

Andres Guadamuz, Artificial intelligence and copyright, WIPO Magazine, October 2017, Available at: http://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2017/05/article_0003.html

Θ. Χίου, ©LICK ΟN COPYRIGHT! ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

Θ. Χίου, "Περί της δημόσιας εκτέλεσης «μη εκπροσωπούμενου» ρεπερτορίου: Λύνοντας τον νομικό γρίφο" (σημείωμα στην ΜονΠρωτΘεσ. 4657/2015 (ασφ. Μέτρα), ΔιΜΕΕ, 2/2016, σελ. 247 επ.

Θ. Χίου, "Η πρόσφατη νομολογία του ΔΕΕ και πώς επηρεάζει το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα: Η έννοια της πρωτοτυπίας, 2o Συνέδριο ΔiΜΕΕ, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα

aftermath INFOKID cover

 

Με εξαιρετική επιτυχία ολοκληρώθηκαν οι εργασίες του Διεπιστημονικού Συνεδρίου «Παιδί και Πληροφορία: Αναζητήσεις και προσεγγίσεις Ιστορίας, Δικαίου–Δεοντολογίας, Πολιτισμού που πραγματοποιήθηκε στην Κέρκυρα την Παρασκευή 28 και Σάββατο 29 Απριλίου 2017 στους χώρους της Αναγνωστικής Εταιρείας Κέρκυρας. Το Συνέδριο διοργανώθηκε από την Ερευνητική Ομάδα του Ιονίου Πανεπιστημίου «Πληροφορία: Ιστορία, Ρύθμιση, Πολιτισμός» (IHRC) σε συνεργασία με το εργαστήριο Εργαστήριο Τεχνολογιών της Πληροφορίας και το Εργαστήριο Τεκμηρίωσης Πολιτιστικής και Ιστορικής Κληρονομιάς του Τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας, Σχολή Επιστήμης της Πληροφορίας και Πληροφορικής του Ιονίου Πανεπιστημίου και υπό την Αιγίδα του Ροταριανού Ομίλου Κέρκυρας.

Επίσημο Χορηγό Επικοινωνίας αποτέλεσε η IPrights.gr, ενώ το συνέδριο υποστηρίχθηκε οικονομικά αποκλειστικά και μόνο από τον Ροταριανό Όμιλο Κερκύρας και το Εμπορικό Επιμελητήριο Κερκύρας.

Μετά τον χαιρετισμό της προέδρου της επιστημονικής επιτροπής του Συνεδρίου Αναπληρώτριας Καθηγήτριας Μαρίας Κανελλοπούλου-Μπότη, ο Πρόεδρος της Αναγνωστικής Εταιρείας Κερκύρας Γιάννης Πιέρρης κήρυξε την έναρξη των εργασιών στην κατάμεστη από κόσμο αίθουσα εκδηλώσεων της Αναγνωστικής Εταιρείας Κερκύρας. Σύντομους χαιρετισμούς απεύθυναν ο Γεώργιος Πανδής, Πρόεδρος Ροταριανού Ομίλου Κερκύρας, ο Θεόδωρος Παππάς, Καθηγητής και Αναπληρωτής Πρύτανη Ιονίου Πανεπιστημίου, Θεοφανώ Παπαζήση, Ομ. Καθηγήτρια, Πρόεδρος της προσωρινής διοικούσας ΕΡΤ3, Μιχάλης Πολίτης, Αν. Καθηγητής, Μέλος του Συμβουλίου του Ιονίου Πανεπιστημίου, Μάριος Πούλος, Αν. Καθηγητής και Διευθυντής του Εργαστηρίου Τεχνολογιών της Πληροφορίας ΤΑΒΜ, Περικλής Παγκράτης, Πρόεδρος Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών, Βάσω Χατζή, Ψυχολόγος Κέντρου Άμεσης Κοινωνικής Επέμβασης Θεσσαλίας για το Χαμόγελο του Παιδιού, Μαρία Μπλιάτη, Ειδική Επιστήμων Συνηγόρου του Παιδιού, Κωνσταντία Κυπρούλη, Δικηγόρος, Αντιπρόεδρος Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας ενώ τις ευχές για την επιτυχία της διοργάνωσης έστειλε η Μαριέττα Μινώτου, Διευθύντρια Γενικών Αρχείων του Κράτους και Λέκτορας ΤΑΒΜ. Χαιρετισμό επίσης απεύθυναν ο Κωνσταντίνος Οβάλες, Νευρολόγος, Αντιπρόεδρος της Ιατροχειρουργικής Εταιρείας Κερκύρας και η Τατιάνα Σπίγγου, Αντιπρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Κερκύρας.

Βασικό χαρακτηριστικό του Συνεδρίου ήταν ο πλουραλισμός της θεματολογίας που ανέπτυξαν οι εισηγητές στις παράλληλες και ειδικές συνεδρίες με επίκεντρο των διεπιστημονικών θεματικών το παιδί σε σχέση με την πληροφορία. Ως «παιδί» νοούνταν για τις ανάγκες του συνεδρίου ο ανήλικος από τη γέννησή του μέχρι την ηλικία της ενηλικίωσης (18 ετών), κατά τον συνήθη ορισμό της νομικής επιστήμης. Η πληροφορία εννοείται κατά την πλέον ευρεία της έννοια (είτε ενσωματωμένη σε φορέα είτε ανεξάρτητη από τον φορέα της).

 

infokid 000

Η κεντρική Αίθουσα του Συνεδρίου στην Αναγωνστική Εταιρεία Κέρκυρας

 

Στην αρχή του συνεδρίου αναγνώστηκε η συμβολή του Ομότιμου Καθηγητή και Αντεπιστέλλοντος Μέλους της Ακαδημίας Αθηνών Λάμπρου Κοτσίρη με τίτλο «Η μάθηση στον δρόμο» (ηχογράφηση ης οποίας είναι αναρτημένη στον ιστοχώρο του συνεδρίου). Οι άνω των 250 συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν ένα διευρυμένο πεδίο παρουσιάσεων που εστίασαν στην αλληλεπίδραση του παιδιού με τα αρχεία, τα μουσεία και τις βιβλιοθήκες ως φορείς πρόσληψης πληροφορίας, στην εμπλοκή των παιδιών με τις νέες τεχνολογίες και τους κινδύνους σε περιβάλλοντα διαμεσολαβημένης επικοινωνίας (διαδίκτυο), στην ανάλυση διεθνών και εθνικών συμβάσεων για τα πνευματικά δικαιώματα και τα προσωπικά δεδομένων του παιδιού, στις επιδράσεις του σύγχρονου πολυπολιτισμικού περιβάλλοντος στην ανάπτυξη του παιδιού, στις σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις και εκπαιδευτικές στρατηγικές που εφαρμόζονται σε τυποποιημένα και μη περιβάλλοντα μάθησης. Ειδικές συνεδρίες αφιερώθηκαν στα πνευματικά δικαιώματα των παιδιών στα έργα τους, στην ιστορία της μάθησης από τον 12ο αι. μέχρι τις μέρες μας, στη διδακτική της ιστορίας στα παιδιά από το νηπιαγωγείο και μετά, στην προστασία της ιδιωτικής ζωής των παιδιών, στη σχέση των παιδιών με την πολυπολιτισμικότητα, στη διδακτική παιδιών με ειδικές ανάγκες.

Το συνέδριο απέσπασε εξαιρετικά θετικά σχόλια από την πλειονότητα των 250 συμμετεχόντων για την επιλογή των 82 εισηγητών-συγγραφέων εργασιών, Ελλήνων ειδικών–ερευνητών του Ακαδημαϊκού και Εκπαιδευτικού χώρου, εισηγητών και των εξήντα παρουσιάσεων και δύο ειδικών συνεδριών. Τον ενδιαφέροντα επιστημονικό διάλογο στο πλαίσιο του συνεδρίου υποστήριξαν με κεντρικές ομιλίες η Θεοφανώ Παπαζήση, Ομότιμη Καθηγήτρια της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Προέδρος της Προσωρινής Διοικούσας ΕΡΤ3, Εκπρόσωπος της ΕΡΤ3 στα Συμβούλια Κοινωνικού Ελέγχου Κεντρικής Μακεδονίας και Πρόεδρος του ΔΣ του Ιδρύματος «Ορφανοτροφείου Θηλέων Μέλισσα», με θέμα τη γνώμη του παιδιού στο Δικαστήριο ως κριτήριο του συμφέροντός του. Επίσης, άκρως σημαντική ήταν η συμβολή της Ελένης Θεοδωροπούλου, Καθηγήτριας Τμήματος Επιστημών της Προσχολικής Αγωγής και Εκπαιδευτικού Σχεδιασμού της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Koσμητόρισσα της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, με θέμα «Φιλοσοφία με/για παιδιά: η κίνηση της σκέψης και οι μηχανικές φιλοσοφο-γραφίες».

Ειδικές συνεδρίες επίσης ανέλυσαν μια πρόταση για μια δημιουργική εκπαιδευτική εκδρομή στο μουσείο της Αντιβουνιώτισσας (υπεύθυνες οι Μαρία Κρίγκα, Εκπαιδευτικός MSc. και Μάντυ Αλμπάνη, πτυχιούχος της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών ΕΚΠΑ και Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης ΕΚΠΑ) και ένα διαδραστικό πολυαισθητηριακό σύστημα εκπαίδευσης-ψυχαγωγίας με χρήση επαυξημένης πραγματικότητας και παιχνιδικό σενάριο για την παρουσίαση ιστορικών στιγμών της ζωής του Καποδίστρια σε μαθητές τυπικής ανάπτυξης με ή χωρίς ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (συντονιστής ο Επίκουρος Καθηγητής ΤΤΗΕ Ιωάννης Δεληγιάννης, εισηγητές οι Πολυξένη Καιμάρα, Υπ. Δρ. Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας, Ιονίου Πανεπιστημίου, Μαρία Σδρόλια, Υπ. Δρ. Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας Ιονίου Πανεπιστημίου, Ιωάννης Δεληγιάννης, Επίκουρος Καθηγητής Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας, Ιονίου Πανεπιστημίου, Γιώργος Νικόπουλος, Υπ. Δρ. Τμήματος Τεχνών Ήχου και Εικόνας Ιονίου Πανεπιστημίου, Μιχαήλ Ζησίου, Διδάκτωρ Τμήματος Μουσικών Σπουδών Ιονίου Πανεπιστημίουκαι Ελένη Κοκκινομηλιώτη, Υπ. Δρ. Τμήματος Μουσικών Σπουδών Ιονίου Πανεπιστημίου.

 

infokid 1

Στιγμιότυπο από την κεντρική ομιλία του Συνεδρίου

 

Ειδικά από το ΤΑΒΜ, συμμετείχαν με εισηγήσεις τους ή προεδρίες ο Καθηγητής και Αναπληρωτής Πρύτανη Θεόδωρος Παππάς, και ο Επίκουρος Καθηγητής Σταύρος Βλίζος, ο Επίκουρος Καθηγητής Πέτρος Κωσταγιόλας, η Επίκουρη Καθηγήτρια Χριστίνα Μπάνου και ο Δημήτρης Μεταλληνός, διδάσκων ΤΑΒΜ και Δρ. Τμήματος Ιστορίας ΙΠ καθώς και η Βιλχελμίνα Ζάχου, διδάσκουσα ΤΑΒΜ, Δρ. Ιστορίας. Από τα άλλα Τμήματα του Ιονίου Πανεπιστημίου συμμετείχαν ως ανωτέρω οι Ιωάννης Δεληγιάννης, Επίκουρος Καθηγητής ΤΤΗΕ, Ανδρέας Γιαννακουλόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής ΤΤΗΕ, Ηλίας Γιαρένης, Επίκουρος Καθηγητής Τμήματος Ιστορίας, Νικόλαος Παπαδημητρίου, και Μιχάλης Πολίτης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΞΓΜΔ και ο Επίκουρος Καθηγητής Σωτήρης Λίβας, ΤΞΓΜΔ. Εντυπωσιακή σε αριθμό ήταν η συνεχής συμμετοχή των φοιτητών του Ιονίου Πανεπιστημίου, και ιδιαίτερα του Τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας, προπτυχιακών και μεταπτυχιακών φοιτητών. Στην οργανωτική επιτροπή συμμετείχαν προπτυχιακοί φοιτητές Mαρία Παπαϊωάννου, Ορφέας Δημέρτικας, Κλαούντια Βρόνιακ, Πολυτίμη Μιχαλάκη. Οι μεταπτυχιακοί φοιτητές που συμμετείχαν στην οργανωτική επιτροπή του συνεδρίου ήταν οι Αγγελική Δρακοπούλου, Χάρις Καββαδία, Αλεξάνδρα Καλαιτζόγλου, Κώστα Καρβέλα, Νικολάου Παξινού-Βαφειάδη, Παρασκευής Πολίτη και Πηνελόπης Φλέγγα. Παρέμβαση στην ομιλία με θέμα τη ρομποτική στη βιβλιοθήκη της Χριστίνας Ηλιούδη, καθηγήτριας πληροφορικής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Κερκύρας και υπ. δρ. Τμήματος Πληροφορικής έκανε η προπτυχιακή φοιτήτρια δευτέρου έτους του ΤΑΒΜ Χριστίνα Τσουμάνη. Από το Τμήμα Πληροφορικής, ως νέες ερευνήτριες συμμετείχαν με εισήγησή τους οι φοιτήτριες Μαρίνα Δρούγα και Στέλλα Κατσαρδή. Συνεχίζοντας την παράδοση των διεθνών συνεδρίων International Conference on Information Law and Ethics, τα οποία ιδρύθηκαν μέσα από το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΤΑΒΜ το 2008, το βήμα δόθηκε και σε αξιόλογες ‘νέες ερευνήτριες’ του Πανεπιστημίου μας, οι οποίες, όπως πάντοτε, ανταπεξήλθαν άρτια στη δοκιμασία αυτή.

Στους συνεδριακούς χώρους, τις μέρες διεξαγωγής του Συνεδρίου, πραγματοποιήθηκε έκθεση δεκάδων παιδικών έργων τέχνης με θέμα «Πληροφορία και Παιδί». Μαθητές Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης από Αθήνα, Πάτρα, Κέρκυρα δημιούργησαν, με την εποπτεία εικαστικών εκπαιδευτικών, εικαστικά έργα στα οποία αποτύπωσαν πώς αντιλαμβάνονται τις πληροφορίες που τα κατακλύζουν στη σύγχρονη σχολική, οικογενειακή αλλά και κοινωνική τους ζωή και πως διαχειρίζονται τις εμπειρίες που προσλαμβάνουν από αυτή. Στον ιστότοπο του συνεδρίου είναι αναρτημένα τα έργα αυτά. Το συνέδριο υπό μία έννοια αποτέλεσε χρονικά και θεματικά την διευρυμένη συνέχεια μιας σειράς διεπιστημονικών συνεργασιών της Ερευνητικής Ομάδας του Ιονίου Πανεπιστημίου «Πληροφορία: Ιστορία, Ρύθμιση, Πολιτισμός» (IHRC) που στόχο έχει να καλλιεργήσει περαιτέρω την υφιστάμενη δυναμική της και με άλλες συναφείς δράσεις, όπως συμβαίνει συνεχώς από το 2013.

Ο επίσημος Ιστοχώρος του Συνεδρίου «Παιδί και Πληροφορία» http://events.ihrc.gr/infokid2017/ θα συνεχίσει να ενημερώνεται με πλούσιο υλικό από τις ημέρες του Συνεδρίου.

Τα πρακτικά του συνεδρίου αναμένονται να εκδοθούν εντός του 2017.

Από την οργανωτική επιτροπή του συνεδρίου

Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Tο πεδίο της Συλλογικής Διαχείρισης αποτελεί αντικείμενο διαμορφώσεων και αναταράξεων, όπως υποδεικνύουν οι εξελίξεις των τελευταίων μηνών.

Αναμφίβολα το ζήτημα της ψήφισης του νομοσχεδίου για τη Συλλογική Διαχείριση, το οποίο, μεταξύ άλλων, μεταφέρει στην εγχώρια έννομη τάξη την Οδηγία 2014/26/ΕΕ εξακολουθεί να αποτελεί το μείζον διακύβευμα για το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Πράγματι, η ψήφισή του εν λόγω νομοσχεδίου είναι ακόμα εκκρεμής, παρά το γεγονός ότι η νομοπαρασκευαστική διαδικασία έχει ξεκινήσει από το Δεκέμβριο του 2015 και μέχρι σήμερα έχουν δει το φως της δημοσιότητας 3 διαφορετικές επίσημες εκδοχές και τουλάχιστον 2 εκδοχές "διαρροών", ενώ η προθεσμία μεταφοράς της ως άνω Οδηγίας έχει προ πολλού παρέλθει (10 Απριλίου 2016).

Περαιτέρω, η υπόθεση της ΑΕΠΙ, που, ιδίως ύστερα από τη δημοσίευση του Πορίσματος Διαχειριστικού Ελέγχου, τον περασμένο Φεβρουάριο, έχει απασχολήσει ευρέως τη δημοσιότητα, συμπλέκεται πολλαπλώς με τη μέχρι σήμερα εξαιρετικά περιπετειώδη πορεία του νομοσχεδίου.

Τόσο η διαδικασία ψήφισης του νομοσχεδίου όσο και η υπόθεση της ΑΕΠΙ χαρακτηρίζονται από έντονη και ενεργή εμπλοκή πολλών ενδιαφερόμενων φορέων (ΟΣΔ, δημιουργών, καλλιτεχνών, Επιμελητηρίων, Βουλευτών κ.ά.), η οποία συχνά οδήγησε σε δημόσιες παρεμβάσεις, αντιπαραθέσεις και πολιτικά παρασκήνια, ενώ δεν έλειψαν δικαστικές αποφάσεις και νομοθετικές τροπολογίες με σημαντική απήχηση στις διαλαμβανόμενες εξελίξεις.

Η πληθώρα των γεγονότων που μεσολάβησαν από την πρώτη έκδοση του ιστορικού (Νομοσχέδιο για τη Συλλογική Διαχείριση: Quo Vadis?, Οκτώβριος 2016), αλλά και η σοβαρότητα των εξελίξεων που αφορούν τη συλλογική διαχείριση στην Ελλάδα, επιβάλλουν την παρούσα επικαιροποίηση, προς πληρέστερη ενημέρωση του κοινού (νομικού και μη).

Η παρούσα δεύτερη έκδοση του Αναλυτικού Χρονικού (stand:24/4/2017), συμπληρώνει την προηγούμενη, συμπεριλαμβάνοντας όλα τα σημαντικά γεγονότα που αφορούν την τρέχουσα μεταβατική περίοδο της συλλογικής διαχείρισης στην Ελλάδα, με αντίστοιχες παραπομπές, προς διευκόλυνση αναζήτησης περισσότερων πληροφοριών για έκαστο ζήτημα.

 

Κατεβάστε εδώ το infographic σε .pdf μορφή με ενεργούς συνδέσμους στις πηγές

 

1

Aepi2

Aepi3

aepi4

aepi5

aepi6

aepi7

aepi8

9


* Ο Θεόδωρος Χίου είναι διδάκτωρ νομικής και δικηγόρος πνευματικών δικαιωμάτων, βιομηχανικής ιδιοκτησίας και καινοτομίας.

Καταγραφή

Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Το παρόν άρθρο αποτελεί μία εισαγωγή για τα πνευματικά δικαιώματα των φωτογράφων αλλά παραλείπει τις λεπτομέρειες. Απευθυνθείτε στο δικηγόρο σας για να λάβετε εξειδικευμένες συμβουλές.

 

Η φωτογραφία αποτελεί μία μορφή εικαστικής τέχνης με ιδιαίτερη απήχηση στη σύγχρονη εποχή της εικόνας. Αφενός η χρήση φωτογραφικής μηχανής, με την τεχνολογική εξέλιξη έχει καταστεί προσιτή σε ολοένα και μεγαλύτερο αριθμό ατόμων. Αφετέρου, η φωτογραφία αντιστοιχεί σε ένα ελκυστικό ψηφιακό «περιεχόμενο», τόσο για τους χρήστες όσο και για τους εκδότες.

Η δύναμη της φωτογραφίας απελευθερώνεται με το πάτημα του κουμπιού λήψης, με ένα κλικ. Το κλικ αυτό αποτελεί ένα «ορόσημο» και για το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας. Παρακάτω, εξετάζονται αρχικά οι νομικές συνέπειες που επέρχονται μετά το κλικ (Ι) και εν συνεχεία οι νομικές προκλήσεις που πρέπει να ληφθούν υπόψιν πριν από αυτό (ΙΙ).

 

Ι. POST-CLICK: OΙ ΝΟΜΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ «ΚΛΙΚ» ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ

 

Το πάτημα του κουμπιού της φωτογραφικής μηχανής επιφέρει μία σειρά νομικών αποτελεσμάτων, εκ των οποίων το σημαντικότερο είναι η απονομή προστασίας από πνευματική ιδιοκτησία επί της φωτογραφίας (Α) και, συνεκδοχικά, οι συνέπειες που αυτή συνεπάγεται για το φωτογράφο (Β) και τους τρίτους-χρήστες φωτογραφιών (Γ).

 

Α. ΑΠΟΝΟΜΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

Ο νόμος πνευματικής ιδιοκτησίας αναγνωρίζει ρητά την απονομή προστασίας στις φωτογραφίες. Πράγματι, οι φωτογραφίες εμπεριέχονται στην ενδεικτική απαρίθμηση (εν δυνάμει) προστατευόμενων έργων που προβλέπεται στο άρθρο 2 παρ. 1 του Ν. 2121/1993. Ασφαλώς, η απονομή προστασίας στις φωτογραφίες συνδέεται με την πλήρωση ορισμένων προϋποθέσεων.

 

Προϋπόθεση της δημιουργίας

Κατ’ αρχάς, μία φωτογραφία πρέπει να συνιστά πνευματικό δημιούργημα το οποίο είναι προϊόν πνευματικής και δημιουργικής συμβολής ενός ανθρώπου. Ως εκ τούτου, αποκλείονται οι φωτογραφίες που αποτελούν προϊόν καθαρά μηχανικών δραστηριοτήτων καθώς και οι φωτογραφίες που λαμβάνονται χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, όπως μία φωτογραφία που τραβάει ένα ρομπότ ή οι φωτογραφίες από τα αυτόματα μηχανήματα φωτογραφιών. Όμοια αντιμετώπιση θα έχουν και οι φωτογραφίες που τράβηξε ένα ζώο, όπως κρίθηκε και από τα αμερικάνικα δικαστήρια στην διάσημη υπόθεση «Monkey selfie» [1].

 

Προϋπόθεση της πρωτοτυπίας

Περαιτέρω, μία φωτογραφία προστατεύεται εφόσον χαρακτηρίζεται από πρωτοτυπία. Στην Ελλάδα η πρωτοτυπία σε γενικό επίπεδο, αντιστοιχεί στην έννοια της «στατιστικής μοναδικότητας» της φωτογραφίας, δηλαδή την κρίση ότι, κατά λογική πιθανολόγηση, κάτω από παρόμοιες συνθήκες και με τους ίδιους στόχους, κανένας άλλος δημιουργός, δεν θα ήταν σε θέση να δημιουργήσει όμοια φωτογραφία ή, διαζευκτικά ότι η φωτογραφία παρουσιάζει μια ατομική ιδιομορφία, ή έστω ένα ελάχιστο όριο "δημιουργικού ύψους", κάποια απόσταση δηλαδή από τα ήδη γνωστά ή αυτονόητα [2].

Υπό αυτό τον ορισμό, έχει κριθεί ότι η πρωτοτυπία της φωτογραφίας προκύπτει από την εκτίμηση ορισμένων κριτηρίων όπως η επιλογή ή σκηνοθεσία θεμάτων ή αντικειμένου, η επιλογή του τόπου και χρόνου, η γωνία φωτογράφησης, η επιλογή του κάδρου, ο φωτισμός, η σχέση φωτογραφιζομένου αντικειμένου με τον περιβάλλοντα χώρο, οι αντιθέσεις χρωμάτων [3], αλλά και η ενδεχόμενη επεξεργασία της φωτογραφίας, η οποία εμφανίζεται ιδίως σε ψηφιακές φωτογραφίες και αφορά ρετούς, επιλογές και παρεμβάσεις στα χρώματα, επεμβάσεις, τροποποιήσεις ή αλλοιώσεις του αντικειμένου ή του αισθητικού αποτελέσματος κλπ [4].

Περαιτέρω, η πρωτοτυπία των φωτογραφιών καθορίζεται ειδικά στο Ευρωπαϊκό Δίκαιο και συγκεκριμένα στο άρθρο 6 και την αιτιολογική σκέψη 16 της Οδηγίας 93/98/ΕΕΚ [κωδικοποίηση 2006/116/EK] για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων. Σύμφωνα με την εν λόγω διάταξη, η πρωτοτυπία αντιστοιχεί στο αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού-φωτογράφου, το οποίο αντανακλά την προσωπικότητά του.

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο πλαίσιο υπόθεσης που αφορούσε την προστασία φωτογραφικών πορτραίτων (Απόφαση Painer της 1ης Δεκεμβρίου 2011 Eva-Maria Painer v. Standrad Verlags GmbH, υπόθεση C-145/10), ερμήνευσε ειδικότερα ότι μία φωτογραφία είναι πρωτότυπη εφόσον είναι αποτέλεσμα πνευματικής εργασίας του δημιουργού η οποία αντανακλά την προσωπικότητά του και εκδηλώνεται με τις ελεύθερες και δημιουργικές του επιλογές κατά την παραγωγή της φωτογραφίας αυτής (σκ. 88 επ.).

Το ευρωπαϊκό κριτήριο πρωτοτυπίας όπως περιγράφεται ανωτέρω είναι αναμφίβολα πιο επιεικές σε σχέση με το αντίστοιχο ελληνικό και υπερισχύει έναντι του τελευταίου [5], δεδομένου ότι, αφενός ειδική ρύθμιση για την πρωτοτυπία φωτογραφιών στο Ελληνικό δίκαιο δεν υφίσταται και αφετέρου το άρθρο 2 του Ν 2121/1993 είναι σύμφωνο με το άρθρο 6 της Οδηγίας 93/98 της Ευρωπαϊκής Ένωσης [6].

Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι η απαιτούμενη στάθμη πρωτοτυπίας που απαιτείται για την προστασία των φωτογραφιών είναι αρκετά χαμηλή [7]. Έτσι, στην πράξη μία φωτογραφία προστατεύεται αρκεί να παρουσιάζει ένα ελάχιστο δημιουργικό ύψος ή κάποια ελάχιστη ατομικότητα, αποκλείοντας κάθε αυστηρότερο κριτήριο [8].

Συνεπώς, εκτός πεδίου προστασίας θα τίθεται κάθε φωτογραφία από την οποία απουσιάζει πλήρως η δημιουργική συμβολή του φωτογράφου με την οποία αποτυπώνονται στοιχεία της προσωπικής πνευματικής του εργασίας, όπως, για παράδειγμα, η αντιγραφή μιας προϋφιστάμενης φωτογραφίας [9] ή μία φωτογραφία ταυτότητας [10].

 

Αξιολογική ουδετερότητα προστασίας

Ένα άλλο στοιχείο το οποίο σχετίζεται με την απονομή προστασίας των φωτογραφιών είναι η αξιολογική και ιδεολογική ουδετερότητα. Σύμφωνα με το άρθρο 2 παρ. 4 του Ν. 2121/1993, η απονομή προστασίας είναι «ανεξάρτητη από την αξία και τον προορισμό του έργου». Αυτό σημαίνει ότι προστατεύονται εξίσου τόσο οι άρτιες καλλιτεχνικές φωτογραφίες όσο και οι «απλές» φωτογραφίες ενός smartphone, δεδομένου ότι η απονομή προστασίας δεν συνδέεται με καμιά αξιολογική ή αισθητική κρίση.

Ομοίως, το ίδιο επίπεδο προστασίας αποδίδεται ακόμα και σε φωτογραφίες παράνομες ή άσεμνες, όπως μία φωτογραφία παπαράτσι ή μία πορνογραφική φωτογραφία, εφόσον, βεβαίως, πληρούται η προϋπόθεση της πρωτοτυπίας [11]. Εξίσου αδιάφορη είναι επίσης η ιδιότητα του φωτογράφου, δηλαδή το κατά πόσο ο φωτογράφος είναι επαγγελματίας, καταξιωμένος, με υψηλή κατάρτιση ή ερασιτέχνης.

 

Απουσία διατυπώσεων

Η πνευματική ιδιοκτησία επί μίας πρωτότυπης φωτογραφίας αποκτάται αυτοδικαίως με τη δημιουργία της φωτογραφίας, δηλαδή με τη λήψη και αποθήκευση της φωτογραφίας σε ψηφιακό αρχείο ή μηχανική δημιουργία αρνητικού. Έτσι δεν απαιτείται η τήρηση οποιασδήποτε διατύπωσης, όπως κατάθεση ή υποβολή σε δημόσια αρχή ή αλλού). Ομοίως, η τοποθέτηση του copyright mention επί της φωτογραφίας έχει δηλωτικό χαρακτήρα και δεν συνδέεται με την απόκτηση δικαιώματος.

Δεδομένου ότι η κτήση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας συνδέεται άμεσα και αποκλειστικά με τη δημιουργική πράξη, μόνο ο φωτογράφος είναι ο αρχικός δικαιούχος του περιουσιακού και του ηθικού δικαιώματος επί της φωτογραφίας (άρθρο 6 παρ. 1 Ν 2121/1993). Αυτονόητο είναι δε ότι σε περίπτωση φωτογραφίας στην οποία απεικονίζεται πρόσωπο, το απεικονιζόμενο πρόσωπο δεν αποκτά πνευματικά δικαιώματα επί της φωτογραφίας [12].

 

Διάκριση φωτογραφίας και υλικού φορέα.

Αυτό που χαρακτηρίζει την απονομή προστασίας από πνευματική ιδιοκτησία είναι η κατ’ αρχήν διάκριση ανάμεσα στο φωτογραφικό έργο αφ’ εαυτό, ως άυλο πνευματικό δημιούργημα και τον υλικό φορέα στον οποίο ενσωματώνεται (πχ. το χαρτί στο οποίο εκτυπώνεται, το αρνητικό του φιλμ ή το ψηφιακό αρχείο).

Ένεκα της εν λόγω διάκρισης, η μεταβίβαση της κυριότητας οποιουδήποτε υλικού φορέα στον οποίο ενσωματώνεται η φωτογραφία (πχ. η παράδοση των αρνητικών ή ενός CD-Rom, η ηλεκτρονική αποστολή ενός αρχείου) δεν επιφέρει μεταβίβαση και του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και δεν παρέχει στον κτήτορα του υλικού φορέα εξουσίες εκμετάλλευσης της φωτογραφίας, εκτός αν εγγράφως έχει συμφωνηθεί το αντίθετο.

 Καταγραφή4

 Στιγμιότυπο από την εκδήλωση, κ. Έλενα Σπυροπούλου, κ. Θεόδωρος Χίου

 

Β. ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ: Η ΟΠΤΙΚΗ ΤΟΥ ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΥ

Ο φωτογράφος, με τη δημιουργία πρωτότυπης φωτογραφίας αποκτά αυτοδικαίως, ως αποκλειστικά και απόλυτα δικαιώματα, το δικαίωμα της εκμετάλλευσης της φωτογραφίας (περιουσιακό δικαίωμα) και το δικαίωμα της προστασίας του προσωπικού του δεσμού με αυτήν (ηθικό δικαίωμα).

 

Περιουσιακό δικαίωμα: Ένα αποκλειστικό μονοπώλιο εκμετάλλευσης της φωτογραφίας

Το περιουσιακό δικαίωμα επί της φωτογραφίας δίνει το δικαίωμα στο φωτογράφο να ελέγχει τη χρήση της φωτογραφίας που δημιούργησε και να καθορίζει τους όρους εκμετάλλευσής της. Ειδικότερα, ο φωτογράφους αποκτά το δικαίωμα να επιτρέπει ή να απαγορεύει κατά ανέλεγκτη βούληση, ιδίως:

  • την άμεση ή έμμεση, προσωρινή ή μόνιμη, μερική η ολική αναπαραγωγή της φωτογραφίας, με οποιοδήποτε μέσο και μορφή (εξουσία αναπαραγωγής).
  • τη διανομή αντιτύπων της φωτογραφίας στο κοινό με οποιαδήποτε μορφή, όπως μέσω πώλησης ή με άλλους τρόπους (πχ. πώληση ψηφιακών αρχείων, πώληση αφισών κλπ) (εξουσία διανομής).
  • την παρουσίαση της φωτογραφίας στο κοινό με κάθε τρόπο, όπως για παράδειγμα τη χρήση μίας φωτογραφίας σε διαφήμιση, σε βιβλίο, εφημερίδα, την ενσωμάτωσή της σε βίντεο, την έκθεση φωτογραφίας (εξουσία παρουσίασης στο κοινό). Η εν λόγω εξουσία ενεργοποιείται κάθε φορά που η φωτογραφία αγγίζει ένα κοινό, δηλαδή ο κύκλος των ανθρώπων που είναι ευρύτερος του στενού οικογενειακού, φιλικού, συγγενικού κύκλου ή του άμεσου κοινωνικού περιβάλλοντος [13].

 

Ηθικό δικαίωμα: Ένα αποκλειστικό δικαίωμα περιφρούρησης της προσωπικότητας του φωτογράφου σε σχέση με το φωτογραφικό έργο

Το ηθικό δικαίωμα δίνει ιδίως την εξουσία στο φωτογράφο να:

  • αποφασίζει για το χρόνο, τον τόπο και τον τρόπο κατά τους οποίους η φωτογραφία θα γίνει προσιτή στο κοινό (εξουσία δημοσίευσης).
  • απαιτεί τη μνεία του ονόματός του, στο μέτρο του δυνατού, σε κάθε αντίτυπο και σε κάθε δημόσια χρήση της φωτογραφίας (εξουσία πατρότητας) [14] Συνηθίζεται η εν λόγω μνεία να αντιστοιχεί στο copyright mention που συχνά τοποθετείται επί της φωτογραφίας.
  • απαγορεύει κάθε παραμόρφωση, περικοπή ή άλλη τροποποίηση του έργου του (εξουσία διατήρησης ακεραιότητας). Η εν λόγω εξουσία καλύπτει οποιαδήποτε αλλοίωση της φωτογραφίας (πχ. επεξεργασία με photoshop, αλλαγή χρωματισμού, περίτμηση κλπ) καθώς και κάθε έμμεση προσβολή του προσώπου του δημιουργού οφειλόμενης στις συνθήκες παρουσίασης του έργου στο κοινό (πχ. ανάρμοστη χρήση του έργου).

 

Μονοπώλιο με περιορισμένη διάρκεια

Η διάρκεια προστασίας της φωτογραφίας από πνευματική ιδιοκτησία (περιουσιακές και ηθικές εξουσίες) δεν είναι απεριόριστη. Εκτείνεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του δημιουργού και εβδομήντα (70) χρόνια μετά το θάνατό του (άρθρο 29 παρ. 1). Με τη λήξη της προστασίας, η φωτογραφία ανήκει πλέον στο δημόσιο τομέα (public domain), με αποτέλεσμα η χρήση και εκμετάλλευσή της να καθίσταται ελεύθερη για όλους.

 

Γ. ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ: Η ΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ

Η απονομή προστασίας από πνευματική ιδιοκτησία σε μία φωτογραφία θέτει περιορισμούς στους χρήστες/τρίτους που επιθυμούν να κάνουν χρήση της εν λόγω φωτογραφίας. Ειδικότερα:

 

Απαγορεύεται η χρήση/εκμετάλλευση μιας προστατευόμενης φωτογραφίας χωρίς άδεια

Οποιαδήποτε πράξη ή χρήση η οποία εμπίπτει στην περιφέρεια του μονοπωλίου που αποδίδει ο νόμος στο φωτογράφο, σύμφωνα με το ως άνω περιεχόμενο, απαιτεί την προηγούμενη άδεια του φωτογράφου για να είναι νόμιμη. Εφαρμόζεται έτσι κατ’ αρχήν η αρχή του «All rights Reserved», εκτός εάν ο φωτογράφος ρητά επέλεξε την επιφύλαξη για τον εαυτό του λιγότερων περιουσιακών εξουσιών, επιλέγοντας τη δημοσίευση της φωτογραφίας του υπό καθεστώς κάποιας ανοιχτής άδειας, ιδίως κάποιας από τις προτεινόμενες άδειες Creative Commons, η οποία παρέχει περισσότερες ελευθερίες για τον χρήστη.

Εξαιρέσεις. Κατ’ εξαίρεση, δεν απαιτείται προηγούμενη άδεια του φωτογράφου σε συγκεκριμένες περιπτώσεις τις οποίες προβλέπει ρητά και εξαντλητικά ο νόμος. Μεταξύ άλλων, στις εν λόγω εξαιρέσεις συμπεριλαμβάνεται ιδίως η ιδιωτική αναπαραγωγή, δηλαδή η αναπαραγωγή μιας φωτογραφίας νομίμως δημοσιευθείσας, η οποία γίνεται για ιδιωτική χρήση. Πάντως, δεν αποτελεί ιδιωτική χρήση η χρήση στο πλαίσιο μιας επιχείρησης ή μιας υπηρεσίας ή ενός οργανισμού.

 Απαγορεύεται η προσβολή των ηθικών εξουσιών

Ο χρήστης μιας προσευχόμενης φωτογραφίας δεν δικαιούται να προβεί σε πράξεις που προσβάλλουν τις ηθικές εξουσίες του φωτογράφου, όπως για παράδειγμα να περικόψει τη φωτογραφία, να μην αναφέρει ή να απαλείψει το όνομα του φωτογράφου κλπ., εκτός αν ο φωτογράφος έχει συναινέσει ρητά στις πράξεις αυτές (άρθρο 16 Ν. 2121/1993).

 Απαιτείται η τήρηση συγκεκριμένων διατυπώσεων για τη συμβατική εκμετάλλευση της φωτογραφίας

Η παραχώρηση άδειας χρήσης ή συναίνεση για άσκηση ηθικών εξουσιών διέπεται από ένα προστατευτικό ρυθμιστικό πλαίσιο προορισμένο να προστατεύσει τον φωτογράφο. Σύμφωνα με αυτό, μεταξύ άλλων:

κάθε σύμβαση μεταβίβασης δικαιωμάτων, ή παραχώρησης άδειας εκμετάλλευσης ή χρήσης φωτογραφιών, συμπεριλαμβανομένης και της συναίνεσης για πράξεις που διαφορετικά θα συνιστούσαν προσβολή του ηθικού δικαιώματος, πρέπει να γίνεται εγγράφως, επί ποινή ακυρότητας της συμφωνίας (άρθρο 14 Ν. 2121/1993).

αν δεν καθορίζονται η έκταση και τα μέσα εκμετάλλευσης για τα οποία συμφωνείται η παραχώρηση των δικαιωμάτων, θεωρείται ότι αυτή αφορά την έκταση και τα μέσα που είναι αναγκαία για την εκπλήρωση του σκοπού της σύμβασης (θεωρία του σκοπού). Η θεωρία του σκοπού αποσκοπεί στο να προφυλάξει το δημιουργό-φωτογράφο από υπέρμετρη παραχώρηση εξουσιών σε τρίτους. Ειδικότερα, σε περίπτωση παραγγελίας φωτογραφιών, η συμφωνία για τη δημιουργία και παράδοση του έργου (λήψη φωτογραφιών), δε συνεπάγεται αυτομάτως και μεταβίβαση ή παραχώρηση των πνευματικών δικαιωμάτων επί των φωτογραφιών στον παραγγέλοντα. Αντίθετα, στη σύμβαση παραγγελίας απαιτείται ρητή πρόβλεψη για μεταβίβαση ή παραχώρηση άδειας εκμετάλλευσης.

η αμοιβή την οποία καλείται να καταβάλλει ο χρήστης για τη χρήση ή εκμετάλλευση προστατευόμενης φωτογραφίας συμφωνείται υποχρεωτικά και επί ποινή ακυρότητας σε ορισμένο ποσοστό. Το ύψος του ποσοστού καθορίζεται ελεύθερα από τα μέρη (ο νόμος δεν ορίζει κατώτατα όρια) και ως βάση υπολογισμού συνήθως χρησιμοποιούνται τα έσοδα που προέρχονται από την εκμετάλλευσης της φωτογραφίας (πχ. ποσοστό επί της λιανικής τιμής πώλησης αντιτύπων της φωτογραφίας). Kατ’ εξαίρεση μόνο η αμοιβή του φωτογράφου για την παραχώρηση δικαιωμάτων επί της φωτογραφίας δύναται να προσδιοριστεί σε ένα κατ’ αποκοπήν ποσό, εφόσον τυγχάνει εφαρμογής κάποια από τις εξαιρέσεις που προβλέπει ο νόμος, ιδίως, δηλαδή, όταν η βάση υπολογισμού του ποσοστού είναι πρακτικά αδύνατον να προσδιορισθεί, η χρήση του έργου έχει δευτερεύοντα χαρακτήρα σε σχέση με το αντικείμενο της εκμετάλλευσης (πχ. η χρήση μίας φωτογραφίας εντός ενός βιβλίου), ή όταν η φωτογραφία πρόκειται να χρησιμοποιηθεί σε διαφήμιση (άρθρο 32 παρ. 2 in fine).

τα Μέσα μαζικής ενημέρωσης που χρησιμοποιούν ή δημοσιεύουν φωτογραφίες ιδίως από freelancers φωτογράφους οφείλουν να συμμορφώνονται με το ειδικό πλαίσιο δικαιωμάτων των φωτογράφου που εισάγει το άρθρο 38 του Ν. 2121/1993.

 

Μέσα άμυνας & επιβολής

Ο φωτογράφος απολαμβάνει τα μέτρα προστασίας που προβλέπει ο Ν. 2121/1993 στα άρθρα 59 επ. και τα οποία του επιτρέπουν να στραφεί εναντίον οποιουδήποτε παραβιάζει τα πνευματικά του δικαιώματα επί της φωτογραφίας του.

Ειδικότερα, σε περίπτωση μη αδειοδοτημένης χρήσης και εκμετάλλευσης της φωτογραφίας από κάποιον χρήστη, ο φωτογράφος του οποίου το περιουσιακό ή/και το ηθικό δικαίωμα προσβάλλονται, δύναται να κάνει χρήση των ένδικων μέσων που προβλέπει ο νόμος αξιώνοντας, κατά κανόνα αστικές κυρώσεις (δηλ. άρση της προσβολής και παράλειψη στο μέλλον, χρηματική αποζημίωση για περιουσιακή και ηθική ζημία) ενώ δύναται επίσης να στραφεί και ποινικά κατά του προσβολέα. Τα ίδια μέσα και πέραν της όποιας συμβατικής ευθύνης, ο φωτογράφος μπορεί να μεταχειριστεί και έναντι του αντισυμβαλλομένου του ο οποίος προβαίνει σε εκμετάλλευση η οποία υπερβαίνει τα συμφωνηθέντα.

 

ΙΙ. PRE-CLICK: ΟΙ ΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΡΙΝ ΤΟ «ΚΛΙΚ»

 

Η λήψη μιας φωτογραφίας δύναται να εγείρει πληθώρα νομικών ζητημάτων, τα οποία σχετίζονται κατεξοχήν με την προστασία προσωπικών δεδομένων και την προστασία της προσωπικότητας, ιδίως όταν οι φωτογραφίες απεικονίζουν φυσικά πρόσωπα. Εντούτοις, σημαντικές είναι και οι νομικές προκλήσεις οι οποίες συνδέονται με το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας (Α) και το γειτνιάζον δίκαιο προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς (Β), χωρίς να αποκλείονται και οι συμβατικοί περιορισμοί στη λήψη φωτογραφιών (Γ).

 

 

Α. Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΩΣ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ

Το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας επηρεάζει τη χρήση και, συνεκδοχικά τη λήψη φωτογραφιών, στις περιπτώσεις που το απεικονιζόμενο αντικείμενο είναι ένα προστατευόμενο έργο.

Διότι, όπως ο φωτογράφος αποκτά πνευματικά δικαιώματα με το πάτημα του κουμπιού της μηχανής του, αντίστοιχα, πνευματικά δικαιώματα αποκτώνται και με τη δημιουργία διαφόρων ειδών έργων (πχ. αγάλματα, εικαστικά έργα, graffiti, κλπ). Έτσι, στις περιπτώσεις φωτογράφισης προστατευόμενων έργων, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί του απεικονιζόμενου αντικειμένου δύνανται να θέσουν εμπόδια στη χρήση και εκμετάλλευση της εν λόγω φωτογραφίας.

 

 

Case study: φωτογράφιση κτηρίων

Μία κλασσική περίπτωση φωτογράφισης προστατευόμενων αντικειμένων είναι η φωτογράφιση κτηρίων.

Τα κτήρια, ως αρχιτεκτονικά έργα, συνιστούν πνευματικά δημιουργήματα τα οποία προστατεύονται από το νόμο πνευματικής ιδιοκτησίας, εφόσον είναι πρωτότυπα. Ειδικότερα, αντικείμενο προστασίας από πνευματικά δικαιώματα είναι τα ολοκληρωμένα οικοδομήματα τόσο μάλιστα στην εξωτερική, αλλά και την εσωτερική τους διαμόρφωση, εφόσον χαρακτηρίζονται από πρωτοτυπία.

Όπως έχει κριθεί από τα ελληνικά δικαστήρια [15], η πρωτοτυπία ενός αρχιτεκτονικού έργου μπορεί να εντοπίζεται στην τοποθέτηση του οικοδομήματος στον περιβάλλοντα χώρο, στην διαρρύθμιση των εσωτερικών και εξωτερικών χώρων, στον προσανατολισμό του κτηρίου, στον προσδιορισμό των διαστάσεων των όψεών του, στην επιλογή των υλικών, χρωμάτων και μεγεθών, κλπ. Πάντως, το αρχιτεκτονικό έργο δεν πρέπει να είναι κοινότυπο ή να ενσωματώνει την απλώς αναμενόμενη τεχνική λύση, δηλαδή εκείνη η οποία υπαγορεύεται από τις περιστάσεις ή από τις ανάγκες που καλείται να εξυπηρετήσει το έργο ως η μόνη κατάλληλη και ενδεδειγμένη λύση ή ως μία εκ των συνηθισμένων και πολύ περιορισμένων τεχνικών λύσεων.

Κατόπιν τούτου, η απεικόνιση της εξωτερικής όψης ενός πρωτότυπου αρχιτεκτονικού έργου (κτηρίου) δύναται καταρχήν να αναπαραχθεί, διανεμηθεί και παρουσιασθεί στο κοινό (πχ. με χρήση μίας φωτογραφίας του κτηρίου σε banners, καρτ ποστάλ, αφίσες κλπ) νομίμως, μόνο εφόσον γίνουν σεβαστά τα πνευματικά δικαιώματα του αρχιτέκτονα του εν λόγω κτηρίου, πράγμα που προϋποθέτει τη λήψη προηγούμενης άδειας και μνεία του ονόματος του αρχιτέκτονα εφόσον αυτό είναι δυνατό.

Κατ’ εξαίρεση, η χρήση φωτογραφίας που απεικονίζει προστατευόμενο αρχιτεκτονικό έργο (κτήριο) δεν απαιτεί τη λήψη προηγούμενης άδειας σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, όπως είναι η ιδιωτική αναπαραγωγή ή περίπτωση υπαγωγής στην εξαίρεση της "Ελευθερίας Πανοράματος"/Freedom of panorama.

 Καταγραφή2

 

Η ελευθερία πανοράματος

Η «ελευθερία πανοράματος», είναι μια πρόβλεψη στους νόμους πνευματικής ιδιοκτησίας σε διάφορες δικαιοδοσίες που επιτρέπει τη λήψη φωτογραφιών από κτίρια ή κάποιες φορές γλυπτά και άλλα καλλιτεχνικά έργα που είναι μόνιμα τοποθετημένα σε δημόσιο χώρο και  τη δημοσίευση αυτών των εικόνων χωρίς παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων που μπορεί να ισχύουν για αυτά τα έργα.

Στο ελληνικό δίκαιο η ελευθερία πανοράματος είναι περιορισμένη. Πράγματι, ο ελληνικός νόμος προβλέπει εξαίρεση για χρήση εικόνων με έργα σε δημόσιους χώρους, σύμφωνα με την οποία επιτρέπεται χωρίς την άδεια του δημιουργία κι χωρίς αμοιβή η περιστασιακή αναπαραγωγή και διάδοση με μέσα μαζικής επικοινωνίας εικόνων με έργα αρχιτεκτονικής, εικαστικών τεχνών [graffiti], φωτογραφίας ή εφαρμοσμένων τεχνών [πχ. μία γέφυρα], που βρίσκονται μονίμως σε δημόσιο χώρο (άρθρο 26 Ν. 2121/1993).

Συνεπώς, στην εν λόγω εξαίρεση εμπίπτει η χρήση φωτογραφίας που απεικονίζει προστατευόμενο αρχιτεκτονικό έργο, η οποία γίνεται περιστασιακά, δηλαδή όταν η απεικόνιση του έργου δεν αποτελεί το βασικό και το ουσιώδες θέμα της αναπαραγωγής ή της διάδοσης στο κοινό, και αποκλειστικά για λόγους πληροφόρησης του κοινού από μέσα επικοινωνίας (πχ. στο δελτίο ειδήσεων) [16].

Αντίθετα, η εν λόγω εξαίρεση δεν καλύπτει τη χρήση φωτογραφιών με προστατευόμενα κτήρια στο πλαίσιο οποιαδήποτε άλλης περίστασης πλην της ιδιωτικής χρήσης, όπως τη δημιουργία φωτογραφικού λευκώματος, την εικαστική επένδυση μιας ιστοσελίδας κλπ. Στις περιπτώσεις αυτές απαιτείται η λήψη προηγούμενης άδειες από τον αρχιτέκτονα του κτηρίου.

 

Β. ΤΟ ΕΙΔΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΣΗ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

 

O ελληνικός νόμος για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς (Ν. 3028/2002) αναγνωρίζει ένα ιδιόμορφο οιονεί δικαίωμα "πνευματικής ιδιοκτησίας" επί των αρχαίων κινητών και ακίνητων μνημείων υπέρ του Δημοσίου το οποίο θέτει περιορισμούς στη λήψη και χρήση φωτογραφιών. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με το άρθρο 46 παρ. 4 του εν λόγω νόμου

«Για την παραγωγή, αναπαραγωγή και διάδοση στο κοινό, για άμεσο ή έμμεσο οικονομικό ή εμπορικό σκοπό […] απεικονίσεων μνημείων, που ανήκουν στο Δημόσιο, είτε ακινήτων που βρίσκονται σε αρχαιολογικούς χώρους και ιστορικούς τόπους ή είναι μεμονωμένα, είτε κινητών που βρίσκονται σε Μουσεία ή συλλογές του Δημοσίου, με οποιονδήποτε τρόπο και μέσο, συμπεριλαμβανομένων των ηλεκτρονικών και ψηφιακών, του διαδικτύου (internet), […] από [ιδιώτες] απαιτείται προηγούμενη άδεια [δηλαδή απαγορεύεται]. Η άδεια χορηγείται έναντι τέλους, υπέρ του Τ.Α.Π.Α. σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα […]»

Έτσι, για παράδειγμα η φωτογράφιση με επαγγελματικό εξοπλισμό σε αρχαιολογικούς χώρους απαιτεί την καταβολή τέλους ύψους 200 ευρώ ανά ημέρα (άρθρο 1 παρ. 2, ΥΑ υπ΄ αριθμ. ΥΠΠΟΤ/ΔΟΕΠΥ/ΤΟΠΥΝΣ/126463 (ΦΕΚ Β’3046/30-12-2011)). Η δε χρήση απεικόνισης μνημείου για εμπορικούς και διαφημιστικούς σκοπούς απαιτεί καταβολή τέλους ύψους 1.500 ευρώ ανά απεικόνιση (άρθρο 4 παρ. 8, ΥΑ υπ΄ αριθμ. ΥΠΠΟΤ/ΔΟΕΠΥ/ΤΟΠΥΝΣ/126463 (ΦΕΚ Β’3046/30-12-2011)).

Αντίθετα, η παραγωγή, αναπαραγωγή και χρήση απεικονίσεων μνημείων για άλλους σκοπούς, όπως καλλιτεχνικούς, εκπαιδευτικούς ή επιστημονικούς, επιτρέπεται, δηλαδή δεν απαιτείται άδεια, αλλά ενδέχεται να απαιτείται καταβολή τέλους για λήψη ή/και χρήση των φωτογραφιών υπέρ του Τ.Α.Π.Α., εκτός από τις περιπτώσεις που ρητά προβλέπεται απαλλαγή από αυτήν. Για παράδειγμα, δεν απαιτείται τέλος για λήψη φωτογραφίας σε αρχαιολογικό χώρο χωρίς επαγγελματικό εξοπλισμό και για τη χρήση της στο διαδίκτυο χωρίς άμεσα ή έμμεσα εμπορικό σκοπό.

 Καταγραφή3

 

Γ. Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΩΣ ΣΥΜΒΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΒΙΑΣΗ

Τέλος υπάρχουν περιπτώσεις όπου η λήψη και, συνακολούθως, η χρήση φωτογραφίας απαγορεύεται από συμβατικούς όρους, που προβλέπονται ιδίως στην αγορά εισιτηρίων για μία συναυλία ή για την είσοδο σε ένα ιδιωτικό μουσείο κλπ. Συνήθως αυτού του είδους οι περιορισμοί συνιστούν προληπτικό μέτρο κατά της χρήσης απεικονίσεων που ενδέχεται να προσβάλλουν πνευματικά ή άλλα δικαιώματα.

 

Συμπεράσματα:

  • Ο φωτογράφος με τη δημιουργία μιας πρωτότυπης φωτογραφίας, ανεξάρτητα από το αισθητικό της ύψος, αποκτά αυτόματα μία δέσμη ισχυρών περιουσιακών και ηθικών εξουσιών επί της φωτογραφίας του.

 

  • Ο φωτογράφος πριν το κλικ πρέπει να βεβαιώνεται ότι η φωτογραφία που τραβάει και εν συνεχεία δημοσιοποιεί δεν οδηγεί σε παραβίαση νομικής διάταξης ή συμβατικής υποχρέωσης, πράγμα που σχετίζεται κυρίως με το απεικονιζόμενο αντικείμενο (πχ. πρόσωπο, προστατευόμενο έργο, αρχαίο μνημείο).

 

  • Ο φωτογράφος πρέπει να υπογράφει κατάλληλες συμβάσεις για χρήση/εκμετάλλευση των φωτογραφιών του και να λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα για να αξιώνει την προστασία των δικαιωμάτων του

 

  • Ο χρήστης φωτογραφιών πρέπει να εκκαθαρίζει τα δικαιώματα των φωτογραφιών που προτίθεται να χρησιμοποιήσει και να λαμβάνει τις απαραίτητες άδειες όταν αυτό απαιτείται, ανάλογα με το είδος της χρήσης.

 

 

* Ο Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος, διδάκτωρ νομικής Παν/μίου Στρασβούργου και ειδικός σύμβουλος σε θέματα δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

 

To παρόν κείμενο αποτελεί επεξεργασμένη μορφή της ομιλίας του υπογράφοντος στην εκδήλωση με τίτλο «Ο νόμος κάνει zoom στη φωτογραφία», η οποία πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 22 Φεβρουαρίου 2017 υπό τη διοργάνωση της φωτογραφικής ομάδας του «ΒΡΙΛΗΣΣΟΥ».

Η παρουσίαση της εισήγησης είναι διαθέσιμη εδώ.


Υποσημειώσεις

[1] Στην υπόθεση «Monkey Selfie», ένας φωτογράφος είχε τοποθετήσει ένα τρίποδο με φωτογραφική μηχανή σε ένα δάσος της Ινδονησίας. Μία μαϊμού κατάφερε και τράβηξε με την εν λόγω μηχανή φωτογραφίες του εαυτού της. Η φιλοζωική ένωση PETA (People For The Ethical Treatment of Animals), ενεργώντας για λογαριασμό του εν λόγω ζώου, στράφηκε κατά του φωτογράφου, ζητώντας αποζημίωση για παράνομη προσβολή πνευματικής ιδιοκτησίας του ζώου από την εκμετάλλευση των φωτογραφιών αυτών από τον τελευταίο. Ο επιτετραμμένος Αμερικανός δικαστής στην από 6 Ιανουαρίου 2016 εισήγησή του προς το αρμόδιο δικαστήριο έκρινε ότι η εν λόγω φωτογραφία ανήκει στο δημόσιο τομέα, αφού ούτε ο φωτογράφος αλλά ούτε και το ζώο δύνανται να είναι δικαιούχοι πνευματικής ιδιοκτησίας επί της επίμαχης φωτογραφίας. Θα πρέπει να σημειωθεί πάντως ότι ο δικαστής έκρινε ότι η απόκτηση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας από ζώα θα μπορούσε να αναγνωριστεί σε νομοθετικό επίπεδο.

[2] Βλ. ενδεικτικά, ΑΠ 919/2007, ΑΠ 1051/2015.

[3] Βλ. έτσι ρητώς από την πρόσφατη νομολογία ΜονΕφΘεσ 1033/2015, ΕπισκΕΔ 2015, σελ. 271∙ ΕφΑθ. 2724/2012, ΔΕΕ 2012, σελ. 1127, παρατ. Χ. Αποστολόπουλος.

[4] Σταματούδη Ε., «Άρθρο 2», σε Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 67, σελ. 50.

[5] Σταματούδη Ε., «Άρθρο 2», σε Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 68, σελ. 51. Διαβάστε περισσότερα σε Θ. Χίου, H ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΙΑΣ ΣΤΟ ΕΝΩΣΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΔΕΕ, www.IPrights.Gr.

[6] Έτσι ρητά η ΕφΑθ. 2724/2012, ΔΕΕ 2012, σελ. 1127, παρατ. Χ. Αποστολόπουλος.

[7] Αυτό οφείλεται εν μέρει και στο γεγονός ότι ο φωτογράφος, λόγω της χρήσης του μηχανικού μέσου της φωτογραφικής μηχανής, έχει στη διάθεσή του λιγότερες εκφραστικές δυνατότητες από τους υπόλοιπους δημιουργούς, βλ. Μάνθος Α., Πνευματική Ιδιοκτησία, Νομική Βιβλιοθήκη, 2015, σελ. 125.

[8] Έτσι, ΕφΑθ. 2724/2012, ΔΕΕ 2012, σελ. 1127, παρατ. Χ. Αποστολόπουλος∙ ΑΠ 1493/2009, ΧρΙΔ, 2010, σελ. 568∙ Σταματούδη Ε., «Άρθρο 2», σε Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 68, σελ. 51: «Συμπερασματικά θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει ότι προκειμένου μία φωτογραφία να προστατευθεί ως πρωτότυπη αρκεί να μην συνιστά αντιγραφή μίας άλλης και να παρουσιάζει κάποια ελάχιστη ατομικότητα αποκλείοντας κάθε άλλο αυστηρότερο κριτήριο.»

[9] Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 68, σελ. 51.

[10] Μάνθος Α., Πνευματική Ιδιοκτησία, Νομική Βιβλιοθήκη, 2015, σελ. 125.

[11] Βεβαίως, άλλο είναι το θέμα αν η δημοσίευση και διάδοση της φωτογραφίας εμποδίζεται από άλλες διατάξεις, όπως το νόμο περί ασέμνου, ποινικές διατάξεις για εξύβριση ή δυσφήμηση κλπ. Βλ. Κουμάντος Γ., Πνευματική Ιδιοκτησία, 8η έκδοση, 2002, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλας, σελ. 118 και υποσ. 290.

[12] Μάνθος Α., Πνευματική Ιδιοκτησία, Νομική Βιβλιοθήκη, 2015, σελ. 126.

[13] Βλ. έτσι ΠΠρΑθ. 3141/2015, ΤΝΠ Νόμος, ΧρΙΔ, 2016, σελ. 59. Πρβλ. και άρθρο 3 παρ. 2 Ν. 2121/1993.

[14] Βλ. Μ. Κανελλοπούλου-Μπότη, «Άρθρο 38», σε σε Κοτσίρης Λ., Σταματούδη Ε. (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον Ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 15, σελ. 726. Ειδικά για τους φωτογράφους που συμβάλλονται με μέσα μαζικής ενημέρωσης (εφημερίδες, περιοδικά κλπ), ο νόμος εισάγει ειδική ρητή πρόβλεψη στο άρθρο 38 παρ. 4, σύμφωνα με την οποία «Σε κάθε δημοσίευση φωτογραφίας, πρέπει να αναφέρεται το όνομα του φωτογράφου».

[15] Βλ. έτσι ΠΠρΑθ. 3141/2015, σκ. 5, ΤΝΠ Νόμος, ΧρΙΔ, 2016, σελ. 59.

[16] Βλ. έτσι ΠΠρΑθ. 3141/2015, ΤΝΠ Νόμος, ΧρΙΔ, 2016, σελ. 59, σκ. 18 και 22.

Το παρόν άρθρο αποτελεί επεξεργασμένη εκδοχή της εισήγησης του Δρ. Θεόδωρου Χίου* με τίτλο «Άδειες ανοιχτού λογισμικού, περιεχομένου και δεδομένων» που εκφωνήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 2016 στο πλαίσιο του Σεμιναρίου του ΟΒΙ με τίτλο «Ανοιχτή καινοτομία και βιομηχανική ιδιοκτησία: ευκαιρίες και προκλήσεις».

Η παρουσίαση της εισήγησης είναι διαθέσιμη εδώ.

 ΟΒΙ1 2

 

Aπό αριστερά προς δεξιά: Π. Τσιαβός (όρθιος), K. Αμπατζής, Κ. Μαργέλλου, Θ. Καρούνος, Θ. Χίου, Δ. Οικονόμου

 

Oι ανοιχτές άδειες (open licences) είναι περισσότερο συνδεδεμένες με το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας. Εντούτοις, τα τελευταία χρόνια η χρήση τους εξαπλώνεται ολοένα και περισσότερο στο πεδίο της Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΒΙ), δηλαδή στο δίκαιο που προστατεύει, μέσω συγκεκριμένων τίτλων προστασίας, αισθητικές και τεχνικές δημιουργίες, όπως design, εφευρέσεις, κ. ά.

 

Η παρούσα εισήγησή αποτελεί μία εισαγωγή στην προβληματική των ανοιχτών αδειών ως νομικό ένδυμα ανοιχτής καινοτομίας στη Βιομηχανική Ιδιοκτησία.

 

Στις παρακάτω γραμμές θα προσπαθήσω:

 

να εξηγήσω τι είναι ανοιχτές άδειες (Ι)

να χαρτογραφήσω το τοπίο των ανοιχτών αδειών στη ΒΙ (ΙΙ)

να αξιολογήσω την αλληλεπίδραση ανοιχτών αδειών και ΒΙ (ΙΙΙ)

να προβάλλω κάποιες συμπερασματικές σκέψεις-προτάσεις για την επόμενη μέρα (IV).

 

 

Ι. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ;

 

Οι ανοιχτές άδειες είναι ένα ιδιαίτερο είδος αδειών εκμετάλλευσης δικαιωμάτων Διανοητικής Ιδιοκτησίας (ΔΙ), δηλαδή αδειών που παρέχονται από το δικαιούχο ΔΙ σε τρίτους για τη χρήση ή εκμετάλλευση ενός προστατευόμενου αντικειμένου. Πρόκειται για τυποποιημένες πρότυπες συμβάσεις προσχώρησης, οι οποίες διαμορφώνονται από κάποιον φορέα ή κοινότητα.

 

Οι εν λόγω άδειες ονομάζονται «ανοιχτές», διότι διαπνέονται από την ιδέα ότι η διάδοση της δημιουργίας, της τέχνης, της πληροφορίας και της γνώσης εν γένει και η πρόσβαση σε αυτές δεν θα πρέπει να εμποδίζεται από το μονοπωλιακό δικαίωμα διανοητικής ιδιοκτησίας ή άλλο δικαίωμα. Στην ουσία, λειτουργούν ως εργαλεία τα οποία δια της συμβατικής οδού, «ανοίγουν» το κλειστό μονοπώλιο που παρέχει η Διανοητική Ιδιοκτησία (Intellectual Property). Ως εκ τούτου, οι ανοιχτές άδειες αποτελούν το κύριο όχημα και το νομικό ένδυμα της ανοιχτής δημιουργίας και καινοτομίας.

 

Ειδικότερα, ο δικαιούχος ΔΙ, επιλέγοντας μία ανοιχτή άδεια, επιφυλάσσει στον εαυτό του ορισμένες μόνο εξουσίες some rights reserved» αντί για το «all rights reserved» μοντέλο) από αυτές που εμπεριέχονται στο μονοπωλιακό του δικαίωμα και επιτρέπει, ως αδειοδότης [licensor]/παραχωρών την άδεια, κατ’ ελάχιστο, «ελεύθερη» και δωρεάν (δημόσια) χρήση του αντικειμένου προστασίας σε απροσδιόριστο αριθμό χρηστών, παρέχοντας περισσότερες ελευθερίες χρήσης από αυτές που επιτρέπει η νομοθεσία ΔΙ και από αυτές που συνήθως παρέχονται με τις παραδοσιακές άδειες εκμετάλλευσης.

 

Λόγω των χαρακτηριστικών αυτών, η «ανοιχτή» αδειοδότηση («open licensing» ή «free licencing») θεωρείται ένας εναλλακτικός τρόπος διαχείρισης δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας σε σχέση με την παραδοσιακή αδειοδότηση.

 

 

II. ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΑΝΟΙΧΤΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ

 

Οι ανοιχτές άδειες αφορούν τη ΒΙ καθώς χρησιμοποιούνται για τη διάδοση και εκμετάλλευση αντικειμένων τα οποία βρίσκονται τόσο στην περιφέρεια όσο και στον πυρήνα του πεδίου της.

 

 

Α_ΟΙ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ ΣΤΗΝ «ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ» ΤΗΣ ΒΙ

 

1_ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

Οι ανοιχτές άδειες εμφανίστηκαν αρχικά στο χώρο του λογισμικού, όπου αναπτύχθηκαν σημαντικά και οδήγησαν στη δημιουργία και προσφορά ελεύθερου λογισμικού (Free Software) και λογισμικού ανοιχτού κώδικα (ή FLOSS (Free/Libre/Open Source software). Το λογισμικό, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα δικαίου ευρεσιτεχνίας δεν είναι αφ’ εαυτό αντικείμενο προστασίας από τίτλο βιομηχανικής ιδιοκτησίας αλλά δύναται υπό προϋποθέσεις να προστατευθεί με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, εφόσον προσφέρει μία τεχνική συμβολή στην επίλυση ενός τεχνικού προβλήματος και υπερβαίνει τον απλό προγραμματισμό.

 

Υπάρχουν πολλοί τύποι προτεινόμενων ανοιχτών αδειών και αδειών ανοιχτού κώδικα ειδικά στο πεδίο του λογισμικού, οι οποίες διαφοροποιούνται ανάλογα με τα δικαιώματα που παρέχουν στους χρήστες. Μία από τις πιο σημαντικές και ευρέως διαδεδομένες ανοιχτές άδειες λογισμικού είναι η GNU GPL general public licence, η οποία διαμορφώθηκε από την Free Software Foundation.

 

Πρόκειται για μία free software άδεια η οποία καθιστά απολύτως ελεύθερη και δωρεάν τη χρήση, μελέτη, αντιγραφή, τροποποίηση και αναδιανομή λογισμικού με ή χωρίς αλλαγές ή βελτιώσεις για όλους τους χρήστες.

 

2_ΔΕΔΟΜΕΝΑ

 Άλλες ανοιχτές άδειες επιτρέπουν ελεύθερη διάδοση, πρόσβαση και χρήση δεδομένων με ευρεία έννοια, δηλαδή στοιχεία, πληροφορίες, βάσεις δεδομένων, επιστημονικά δεδομένα που παράγονται από φορείς του Δημοσίου την Ερευνητική Κοινότητα, Πανεπιστήμια ή άλλους φορείς και τα οποία προστατεύονται από πνευματικά ή άλλα δικαιώματα.

Τα «δεδομένα» αν και δεν αποτελούν αφ’ εαυτά αντικείμενο τίτλων βιομηχανικής ιδιοκτησίας, αφορούν τη ΒΙ διότι αποτελούν συχνά χρήσιμο εργαλείο για την παραγωγή καινοτομίας στα πρώτα στάδια ανάπτυξης.

Ένα παράδειγμα Άδειας Ανοικτών Δεδομένων είναι Open Data Commons / Open Database License) v 1.0 που ανέπτυξε η Open Knowledge Foundation. Η εν λόγω άδεια επιτρέπει το «άνοιγμα» συνόλων δεδομένων για ελεύθερη χρήση και διάδοση από τρίτους.

 

 

Β_ΟΙ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ ΣΤΟΝ ΠΥΡΗΝΑ ΤΗΣ ΒΙ

 

Οι ανοιχτές άδειες αφορούν και αντικείμενα τα οποία βρίσκονται στον πυρήνα της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, δηλαδή, αισθητικές και τεχνικές δημιουργίες.

 

1_DESIGN

Αρκετά διαδεδομένες είναι και οι ανοιχτές άδειες που εφαρμόζονται σε αισθητικές δημιουργίες, αντικείμενο του δικαίου σχεδίων και υποδειγμάτων.

Οι άδειες Creative Commons αποτελούν το αντιπροσωπευτικότερο παράδειγμα «ανοιχτών αδειών» για διαφόρων τύπων προστατευόμενο περιεχόμενο και ιδίως για αισθητικές δημιουργίες. Δύνανται να χρησιμοποιηθούν για περιεχόμενο όπως κείμενα, επιστημονικές μελέτες, φωτογραφίες, εικαστικά, σχέδια και μοντέλα, αντικείμενα δηλαδή που εντάσσονται (και) στο πεδίο προστασίας των σχεδίων και υποδειγμάτων της βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

Οι εν λόγω άδειες προτάθηκαν αρχικά το 2001 από τον καθηγητή Lawrence Lessig. Σήμερα, οι ισχύουσες άδειες (έκδοση 4.0) αναπτύχθηκαν από το Creative Commons corporation.

Το περιεχόμενο της βασικής άδειας είναι τυποποιημένο σε έξι παραλλαγές, ανάλογα με τα δικαιώματα που επιθυμεί ο δημιουργός να παραχωρήσει στους χρήστες: Αttribution 4.0 International, Attribution-ShareAlike 4.0 International, Attribution-NoDerivatives 4.0, Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International, Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0, Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International.

Oι άδειες συχνά συνοδεύουν τα ψηφιακά αρχεία 2d ή 3d εκτύπωσης, τα οποία είναι ελεύθερα διαθέσιμα για κατέβασμα από το διαδίκτυο.

 

2_ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ

H ιδέα της ανοιχτότητας μεταδόθηκε και στον στο χώρο των αμιγώς τεχνικών και τεχνολογικών δημιουργιών, δηλαδή κυρίως στον τομέα των εφευρέσεων/διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, όπου παρατηρείται η διαμόρφωση ανοιχτών αδειών και μηχανισμών ανοιχτής πρόσβασης με αντικείμενο τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας αφ’ εαυτά.

H ανοιχτή αδειοδότηση και εδώ αποσκοπεί στην κάμψη του έντονου μονοπωλιακού χαρακτήρα των δικαιωμάτων, διασφαλίζοντας διευρυμένη πρόσβαση σε καινοτομία ή αποτρέποντας τον αποκλεισμό σε αυτήν. Συχνά αναπτύσσεται εντός συγκεκριμένων βιομηχανιών ή τεχνολογικών κλάδων.

Οι πρακτικές ανοιχτής αδειοδότησης παρουσιάζουν διαβαθμίσεις, ανάλογα με το βαθμό κάμψης του μονοπωλιακού χαρακτήρα που επιδιώκεται κάθε φορά.

 

-      FRAND Licensing

Ως παράδειγμα «ήπια» «ανοιχτής» αδειοδότησης αναφέρουμε την αδειοδότηση FRAND. Οι οργανισμοί προτυποποίησης τεχνολογιών σε ορισμένους τομείς όπως αυτόν των Συστημάτων Επικοινωνίας και Πληροφορικής, απαιτούν συχνά από τους κατόχους ευρεσιτεχνιών που είναι ή πρόκειται να καταστούν ουσιώδεις για τη θέση σε εφαρμογή του εκάστοτε τεχνολογικού προτύπου, να δεσμεύονται ότι θα παρέχουν άδειες για τη χρήση των εφευρέσεων αυτών από τρίτους με όρους δίκαιους, εύλογους και χωρίς διακρίσεις (Fair, Reasonable, Non-Discriminatory Licensing). Mε τον τρόπο αυτό επιδιώκεται η πρόσβαση στην ουσιώδη εφεύρεση από όποιον προτίθεται να κάνει χρήση αυτής σε τεχνολογική εφαρμογή που θα αναπτύξει.

 

-      Patent Left ή τεχνολογικά κοινά [technology commons]

Περαιτέρω, έχει αναπτυχθεί σε ορισμένους τομείς καινοτομίας, όπως η βιολογία και η βιοτεχνολογία, η πρακτική της παραχώρησης εν στενή εννοία ανοικτών αδειών (ή αλλιώς Patentleft / copyleft-style patent licence), οι οποίες προσομοιάζουν στις ανοιχτές άδειες λογισμικού που είδαμε πιο πριν.

Οι άδειες αυτές διευρύνουν το πεδίο ελεύθερης χρήσης που παρέχει το μονοπώλιο του διπλώματος ευρεσιτεχνίας και επιτρέπουν δωρεάν χρήση μίας ευρεσιτεχνίας, υπό την προϋπόθεση ότι ο αδειούχος ο οποίος αναπτύσσει παράγωγη τεχνολογία με βάση την εν λόγω ευρεσιτεχνία, θα πρέπει να την διαθέσει υπό τους ίδιους όρους [share alike technology]. H χρήση των εν λόγω αδειών οδηγεί στη δημιουργία technology commons, κατ’ αντιστοιχία με τα creative commons του τομέα των αισθητικών/καλλιτεχνικών δημιουργιών.

 

-      Patent Pools Schemes

Τέλος, η ανοιχτή αδειοδότηση λαμβάνει τη μορφή μηχανισμών που επιτρέπουν τη δημιουργία κοινοτήτων ή δικτύων καινοτομίας μεταξύ ομότιμων μελών που είναι κάτοχοι διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, και τα οποία μέλη μοιράζονται μεταξύ τους αμοιβαία τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας που διαθέτουν, παρέχοντας ανοιχτές άδειες προς το σύνολο της κοινότητας. Με τον τρόπο αυτό δημιουργείται πεδίο ανοιχτής καινοτομίας εντός του δικτύου, με την έννοια ότι κάθε μέλος έχει ελεύθερη πρόσβαση στις εφευρέσεις των υπόλοιπων μελών του δικτύου.

Αυτοί οι μηχανισμοί είναι γενικώς γνωστοί με τον όρο open patent pools.

Ένα παράδειγμα τυπικού ανοιχτού τεχνολογικού patent pool αποτελεί ο μηχανισμός του «Defensive Patent Licence» (DPL). To Defensive Patent Licence δημιουργεί μία κοινότητα/δίκτυο καινοτομίας στο οποίο οποιοσδήποτε δικαιούχος ευρεσιτεχνίας είναι ελεύθερος να εισέλθει. Με το που εισέρχεται, δεσμεύεται αυτομάτως να παραχωρήσει ανοιχτή άδεια για όλα τα διπλώματα Ευρεσιτεχνίας που διαθέτει προς όφελος του pool και αντίστοιχα, να λάβει άδεια από κάθε άλλο μέλος του pool. Στην ουσία πρόκειται για διαμοιρασμό πατεντών με ανοιχτές άδειες εντός ενός δικτύου.

Διαφορετική λογική παρουσιάζει το Δίκτυο «License on Transfer» (LoT). Πρόκειται πάλι για μία κοινότητα επιχειρήσεων καινοτομικά ενεργών τα μέλη της οποίας δεσμεύονται να καθιστούν ανοιχτές τις ευρεσιτεχνίες τους για το δίκτυο κάθε φορά που τις μεταβιβάζουν σε κάποιον τρίτο, εκτός δικτύου. Με άλλα λόγια, μία ανοιχτή άδεια ενεργοποιείται προς όφελος όλων των μελών του δικτύου όταν μεταβιβάζεται ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

 οβι2

 

ΙΙI.  ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΟΙΧΤΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΣΤΗ ΒI

 

Έχοντας εξετάσει το πλέγμα των ανοιχτών αδειών που αφορούν τη βιομηχανική ιδιοκτησία, μπορούμε να προβούμε σε μία προκαταρκτική αξιολόγηση της επενέργειας των εν λόγω αδειών στην ανάπτυξη και προστασία της καινοτομίας.

 

Α_ΟΙ AΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ ΩΣ ΕΥΚΑΙΡΙΑ

 

Η ανοιχτή αδειοδότηση μπορεί να αποτελέσει ευκαιρία για το πεδίο της βιομηχανικής ιδιοκτησίας, για τουλάχιστον τρεις λόγους:

 

1. Επιτάχυνση Καινοτομίας

Η καινοτομία χρειάζεται δημιουργικούς και τεχνολογικούς πόρους και εργαλεία με όσο το δυνατόν ευκολότερη και γρηγορότερη ροή προς και από αυτά. Οι ανοιχτές άδειες, μειώνουν τα εμπόδια πρόσβασης, καθιστώντας ευκολότερη τη σύνδεση ανάμεσα σε αυτούς που αναζητούν καινοτομία και σε αυτούς που παρέχουν καινοτόμες λύσεις.

Έτσι ενισχύουν την παραγωγή καινοτομίας αφού επιτρέπουν πρόσβαση αφενός σε εργαλεία που είναι απαραίτητα κατά το στάδιο ανάπτυξης αντικειμένων προστασίας ΒΙ με τη χρήση ανοιχτού λογισμικού, ανοιχτών δεδομένων και περιεχομένου.

Αφετέρου, διευκολύνουν την παράγωγη καινοτομία, η οποία στηρίζεται σε προϋπάρχουσα ανοιχτή καινοτομία, όπως οι ευρεσιτεχνίες υπό άδειες patentleft.

Σε μία χώρα με αρνητικό ισοζύγιο καινοτομίας όπως η Ελλάδα, η διευρυμένη πρόσβαση σε έξωθεν παραγόμενη καινοτομία αναμένεται να επιταχύνει την εγχώρια παραγωγή καινοτομίας.

 

2. Διεύρυνση αναπτυσσόντων: Ροή καινοτομίας από και προς SMEs/startups

Προς την ίδια κατεύθυνση, η ευκολία πρόσβασης επιτρέπει και σε μικρούς παίχτες όπως μικρομεσαίες επιχειρήσεις ή startup επιχειρήσεις, αφενός να παράγουν καινοτομία χρησιμοποιώντας ανοιχτά εργαλεία και αφετέρου να επωφελούνται από την ανοιχτή καινοτομία που διαδίδεται μέσω ανοιχτών αδειών, γενόμενοι αδειούχοι ανοιχτών αδειών ή συμμετέχοντας σε patent pools διαμοιρασμού ευρεσιτεχνιών και σε τεχνολογικά κοινά.

Εξάλλου, με τη χρήση ανοιχτών αδειών αποφεύγονται έξοδα για λήψη αδειών και αλλά και δικαστικές διαμάχες. Επίσης, η συμμετοχή σε δίκτυο καινοτομίας δύναται να αποτελέσει κίνητρο για απόκτηση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας (πχ. για τη συμμετοχή σε κάποιο patent pool).

 

3. Aντιμετώπιση παθογενειών του συστήματος ΒΙ.

Οι ανοιχτές άδειες δύνανται επίσης να δώσουν λύση για ορισμένα εγγενή προβλήματα της Bιομηχανικής Iδιοκτησίας, ιδίως στο χώρο των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.

Ειδικότερα, ο μηχανισμός των ανοιχτών αδειών θα μπορούσε να ιδωθεί ως το αντίδοτο για τα sleeping patents, δηλαδή τις ευρεσιτεχνίες που ουδέποτε έτυχαν εκμετάλλευσης και δημιούργησαν απλά ένα αναξιοποίητο μονοπώλιο, δεδομένου ότι με τη χρήση ανοιχτών αδειών θα μπορούσαν να τύχουν ευκολότερα χρήσης και εκμετάλλευσης από κάποιον τρίτο πέραν του δικαιούχου.

Παρόμοια, ορισμένοι τύποι ανοιχτής καινοτομίας, όπως το Licence on Transfer που αναπτύξαμε πιο πριν, έχουν συσταθεί με σκοπό να περιορίσουν το φαινόμενο των patent trolls, δηλαδή, την παρασιτική κατοχύρωση εφευρέσεων με στόχο όχι την παραγωγή προϊόντων αλλά την πρόκληση δικαστικών αγώνων.

 

Β_ΟΙ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΚΛΗΣΗ

 

Βεβαίως, οι ανοιχτές άδειες θέτουν μία σειρά νομικών προκλήσεων στο παραδοσιακό μοντέλο νομικής προστασίας που παρέχουν οι τίτλοι βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

 

1. Δυσκολίες συνύπαρξης

Αυτό που χαρακτηρίζει γενικά την ανοιχτές άδειες είναι το γεγονός ότι στην πράξη πρόκειται για μη ανακλητές άδειες. Έτσι όταν για οποιαδήποτε αιτία, επιδιώκεται η μεταπήδηση από ανοιχτό σε παραδοσιακό κλειστό σύστημα προστασίας, ανακύπτουν ορισμένα προβλήματα.

Για παράδειγμα, ένας σχεδιαστής που διανέμει τα σχέδια ή υποδείγματα με ανοιχτές άδειες Creative Commons (CC) και για κάποιο λόγο παύει να επιθυμεί πλέον την ανοιχτή διανομή των σχεδίων, με δυσκολία θα μπορέσει να αποτρέψει τη διαμορφωθείσα κατάσταση. Διότι η προβλεπόμενη διακοπή ανοιχτής αδειοδότησης ενός αντικειμένου, σύμφωνα με το άρθρο 6(c) των αδειών CC, επιφέρει αποτελέσματα μόνο για το μέλλον και δεν επιφέρει αυτομάτως τη λύση των μέχρι τούδε συναφθεισών άδειων CC με χρήστες για τα αντίγραφα σχεδίων και υποδειγμάτων που συνοδεύουν.

Εξάλλου, μετά την ανοιχτή κυκλοφορία των σχεδίων ή υποδειγμάτων, με δυσκολία θα πληρούνται οι προϋποθέσεις του «νέου» για την καταχώριση με σχέδιο ή υπόδειγμα σύμφωνα με το άρθρο 12 παρ. 3 πδ. 259/1997.

 

2.  Eγγενή νομικά ζητήματα ανοιχτών αδειών

 

- Συμβατότητα

Ένα άλλο ζήτημα που αφορά τις ανοιχτές άδειες είναι το ζήτημα της συμβατότητας των όρων τους με το ελληνικό δίκαιο συμβάσεων και το ελληνικό δίκαιο ΔΙ, διότι έχουν καταρτιστεί με βάση αλλοδαπά δίκαια και ιδίως το αμερικάνικο. Αυτό σημαίνει ότι κατά την εφαρμογή τους, ενδέχεται να ανακύψουν ζητήματα ερμηνείας ή ακόμα και εφαρμοσιμότητας ορισμένων όρων. Αντίστοιχα ζητήματα έχουν αντιμετωπιστεί σποραδικά από δικαστήρια άλλων κρατών αλλά πρόκειται στην ουσία αχαρτογράφητα νερά τουλάχιστον για την ελληνική πραγματικότητα.

 

- Όρια μηχανισμού

Οι ανοιχτές άδειες δεν είναι κατασκευασμένες για καταστάσεις διαμάχης. Η επιβολή των όρων απαιτεί επίκληση του κλειστού μοντέλου. Για παράδειγμα, η λειτουργία των ανοιχτών patent pools που εξετάσαμε πιο πριν, προϋποθέτει την ύπαρξη τίτλου ΒΙ (δίπλωμα ευρεσιτεχνίας).

Εξάλλου, οι ανοιχτές άδειες εμπεριέχουν συνήθως ρήτρα περί αποποίησης ευθύνης του παρέχοντος την άδεια έναντι του αδειούχου, αναφορικά με το καθεστώς και τις ιδιότητες του αδειοδοτούμενου αντικειμένου και ιδίως το ιδιοκτησιακό του καθεστώς και την μη προσβολή δικαιωμάτων τρίτων ενώ προβλέπουν αποποίηση οποιασδήποτε ευθύνης για αποζημίωση, κάτι που θίγει την ασφάλεια των συναλλαγών.

Έτσι, το παραδοσιακό κλειστό μοντέλο προστασίας και επιβολής αποκλειστικών δικαιωμάτων παραμένει πάντα σε εφεδρεία.

 

 

ΙΙΙ. WHAT (should be) NEXT?

 

Κλείνοντας την παρούσα εισήγηση, κρίνω σκόπιμο να κάνω κάποιες συμπερασματικές σκέψεις για την αντιμετώπιση της χρήσης και της λειτουργίας των ανοιχτών αδειών στη βιομηχανική ιδιοκτησία κυρίως σε θεσμικό/ρυθμιστικό επίπεδο.

 

1. ΕΞΟΙΚΕΙΩΣΗ ΜΕ ΑΝΟΙΧΤΕΣ ΑΔΕΙΕΣ

Κατ’ αρχάς παρίσταται αναγκαίο να επιτευχθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερη εξοικείωση και κατανόηση της λειτουργίας των ανοιχτών αδειών από όλα τα εμπλεκόμενα μέρη στον τομέα της καινοτομίας και ιδίως του συσχετισμού τους με το παραδοσιακό μοντέλο προστασίας της ΒΙ.

Ως προς αυτό, συνίσταται η υιοθέτηση μίας πραγματιστικής προσέγγισης απέναντι στο ανοιχτό μοντέλο αδειοδότησης, το οποίο θα πρέπει να φανερώνεται ως εργαλείο το οποίο δύναται να λειτουργεί συμπληρωματικά ή παραπληρωματικά σε σχέση με την παραδοσιακή Βιομηχανική Ιδιοκτησία.

Άλλωστε, η ανοιχτή καινοτομία δεν είναι το αντίθετο της παραδοσιακής βιομηχανικής ιδιοκτησίας. Αντιθέτως, το ανοιχτό μοντέλο ετεροπροσδιορίζεται, διότι στηρίζεται εξ ορισμού στην ύπαρξη του κλειστού.

 

2. ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΑΝΟΙΧΤΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Κρίνεται χρήσιμο να πραγματοποιηθούν μελέτες από οικονομική και νομική σκοπιά ώστε, αφενός, να εκτιμηθεί η προσδοκώμενη συμβολή των ανοιχτών αδειών στην ελληνική αγορά καινοτομίας και ο εντοπισμός των προσφορότερων βιομηχανιών για χρήση ανοιχτών αδειών, για ανάπτυξη patent pools κλπ.

Αφετέρου, να μελετηθούν τα νομικά διακυβεύματα που αναφύονται λόγω συνύπαρξης ανοιχτού με κλειστό μοντέλο, από νομικής άποψης, να βρεθεί η κατάλληλη φόρμουλα συνύπαρξης, να δημιουργηθεί η κατάλληλη υποδοχή για τις ανοιχτές άδειες στο δίκαιο της ΒΙ αλλά και να συνταχθούν ενδεχομένως ελληνοποιημένες ανοιχτές άδειες καινοτομίας. 
 

3. ΧΑΡΑΞΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΒΙ ΓΙΑ 21Ο ΑΙΩΝΑ

Η χάραξη στρατηγικής προστασίας καινοτομίας για τον 21ο αιώνα θα πρέπει να περιλαμβάνει τις ανοιχτές άδειες, ως ένα ακόμα θεσμικά αναγνωρισμένο και προτεινόμενο όπλο στη φαρέτρα των αναπτυσσόντων.

Σε κάθε περίπτωση, ο στόχος της στρατηγικής θα πρέπει να είναι η αρμονική συνύπαρξη των δύο μοντέλων με απώτερο σκοπό τη βέλτιστη προώθηση της καινοτομίας. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι κάποιος θα μπορούσε να βρει ένα σπόρο για θεσμοθέτηση patent pools στο άρθρο 12 παρ. 5 1733/1987 σχετικά με τη δήλωση-πρόσκληση παραχώρησης μη αποκλειστικών αδειών.

Η βιομηχανική ιδιοκτησία είναι το κατ’ εξοχήν δίκαιο καινοτομίας και σκοπός του Ο.Β.Ι. είναι η συμβολή στην τεχνολογική και βιομηχανική ανάπτυξη της χώρας (άρθρο 1 παρ. 2 Ν. 1733/1987).

Συνεπώς, θεωρώ ότι η παρούσα συνάντηση υπό τη διοργάνωση του ΟΒΙ είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση.

 

 

* Ο Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος, διδάκτωρ νομικής Παν/μίου Στρασβούργου και ειδικός σύμβουλος σε θέματα δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

 

Το παρόν άρθρο αποτελεί μία εισαγωγή για τις ανοιχτές άδειες αλλά δεν παραλείπει τις λεπτομέρειες. Απευθυνθείτε στο δικηγόρο σας για να ανακαλύψετε ποια άδεια ενδείκνυται για εσάς.

 

accounting

Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Ένα άκρως πρακτικό ζήτημα το οποίο καλείται να αντιμετωπίσει ο δικαιούχος δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας (φυσικό πρόσωπο, μικρή ή μεσαία επιχείρηση, startup εταιρεία κλπ.) και εμμέσως, ο λογιστής και -συχνά- και ο δικηγόρος του, είναι ο προσδιορισμός των φορολογικών υποχρεώσεων που απορρέουν από την εκμετάλλευση των εν λόγω δικαιωμάτων. Το ζήτημα αυτό καλείται να διαφωτίσει η παρούσα ανάρτηση.

 

Δικαιώματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας: Κεφάλαιο και Πηγή Εισοδήματος

 

Τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας συνιστούν ένα κεφάλαιο το οποίο αναφέρεται σε άυλα αγαθά, προϊόντα της διανοίας (καλλιτεχνικό έργο, λογισμικό, εφεύρεση, διακριτικό γνώρισμα, κλπ.). Το κεφάλαιο αυτό αποτελεί στοιχείο του ενεργητικού της περιουσίας ενός φυσικού ή νομικού προσώπου (άυλο περιουσιακό στοιχείο) και, ως τέτοιο, παρουσιάζει μία αξία η οποία αποτιμάται σε χρήμα [1].

Πέραν τούτου, τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας δύνανται να αποτελέσουν πηγή εισοδήματος υπέρ του δικαιούχου τους, μέσω της οικονομικής εκμετάλλευσής τους. Η εκμετάλλευση των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας επιτυγχάνεται ιδίως διά της παραχώρησης συμβάσεων και αδειών εκμετάλλευσης σε τρίτους «εκμεταλλευτές». Οι συμβάσεις αυτές παρέχουν στον τρίτο τη δυνατότητα εκμετάλλευσης του παραχωρούμενου δικαιώματος και, συνεκδοχικά, χρήσης ή/και εκμετάλλευσης του προστατευόμενου αντικειμένου (πνευματικό δημιούργημα, εφεύρεση, σήμα κλπ.), με αντάλλαγμα την καταβολή κάποιου χρηματικού ποσού, το οποίο δύναται να λάβει είτε τη μορφή κατ’ αποκοπή ποσού (lump sum), άπαξ ή περιοδικά καταβαλλόμενου (πχ. ανά έτος, εξάμηνο κλπ.), είτε τη μορφή ποσοστιαίας αμοιβής (royalties), η οποία συνίσταται στην καταβολή ποσοστών από τα κέρδη που συνεπάγεται η εκμετάλλευση (γνωστών και ως «δικαιώματα» [2]). Επιπλέον, ιδίως όσον αφορά τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, η εκμετάλλευση μπορεί να πραγματοποιείται με τη μεσολάβηση των Οργανισμών Συλλογικής Διαχείρισης (π.χ. ΑΕΠΙ, Αυτοδιαχείριση, ΟΣΔΕΛ κλπ.), οι οποίοι είναι επιφορτισμένοι με την από κοινού διαχείριση των δικαιωμάτων πλειόνων δικαιούχων, και τη διανομή σε αυτούς των ποσών που τους αναλογούν.

 

Το εισόδημα από εκμετάλλευση Δικαιωμάτων Διανοητικής Ιδιοκτησίας

 

Το χρηματικό αντάλλαγμα (εισόδημα ή πληρωμή) που απορρέει από την εκμετάλλευση δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας,  υπολογιζόμενο είτε σε ποσοστά είτε σε κατ’ αποκοπή ποσό είτε σε είδος, συνιστά ειδική κατηγορία φορολογητέου εισοδήματος, σύμφωνα με τον Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος (Ν. 4172/2013, εφεξής: ΚΦΕ), η οποία (όχι με τη μέγιστη δυνατή ακριβολογία) φέρει τον τίτλο «Δικαιώματα (royalties.

Σύμφωνα με το άρθρο 38 παρ. 1 του ΚΦΕ και την επεξηγηματική εγκύκλιο ΠΟΛ 1042/2015 της 26ης Ιανουαρίου 2015 με τίτλο «Φορολογική μεταχείριση του εισοδήματος από μερίσματα, τόκους και δικαιώματα μετά την έναρξη ισχύος των διατάξεων του νέου Κ.Φ.Ε» (εφεξής: η εγκύκλιος), ο όρος «δικαιώματα» αναφέρεται:

 

Ι. Στο εισόδημα που αποκτάται:

α. ως αντάλλαγμα για τη χρήση ή το δικαίωμα χρήσης,

i) των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας επί λογοτεχνικού, καλλιτεχνικού ή επιστημονικού έργου, συμπεριλαμβανομένων των κινηματογραφικών [3] και τηλεοπτικών ταινιών, μαγνητοταινιών για ραδιοφωνικές εκπομπές και αναπαραγωγής βιντεοκασετών, λογισμικού για εμπορική εκμετάλλευση ή προσωπική χρήση,

ii) διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας,

iii) εμπορικών σημάτων,

iv) προνομίων,

ν) σχεδίων ή υποδειγμάτων,

vi) σχεδιαγραμμάτων,

vii) απόρρητων χημικών τύπων ή μεθόδων κατεργασίας

ή β. σε αντάλλαγμα πληροφοριών που αφορούν βιομηχανική, εμπορική ή επιστημονική πείρα.

ΙΙ. Στις πληρωμές: […]

β. για τη χρήση τεχνικών μεθόδων παραγωγής, τεχνικής ή τεχνολογικής βοήθειας, τεχνογνωσίας (know how), αποτελεσμάτων ερευνών, αναδημοσίευσης άρθρων και μελετών.

ΙΙΙ. Στις πληρωμές για:

[…] β. την ηλεκτρονική λήψη (downloading) λογισμικού ηλεκτρονικού υπολογιστή, ακόμα και στην περίπτωση που τα εν λόγω προϊόντα αποκτώνται για προσωπική ή επαγγελματική χρήση του αγοραστή.

ΙV. Στις πληρωμές λοιπών συναφών δικαιωμάτων.

 

Η φορολογική αντιμετώπιση του εισοδήματος από «δικαιώματα» υιοθετεί μία ενιαία και οριζόντια προσέγγιση της εκμετάλλευσης του συνόλου της διανοητικής ιδιοκτησίας [3Α], στην οποία συμπεριλαμβάνονται και τα εμπορικά απόρρητα και τεχνογνωσία. Μάλιστα, στην εγκύκλιο επισημαίνεται ότι στην έννοια του όρου «δικαιώματα» εμπίπτει κάθε εισόδημα, ημεδαπής ή αλλοδαπής προέλευσης, για τη χρήση ή το δικαίωμα χρήσης των ανωτέρω δικαιωμάτων, ανεξάρτητα εάν αυτά έχουν επίσημα καταχωρηθεί ως πιστοποιημένα δικαιώματα (πατέντες) [sic]. Με άλλα λόγια, αν λάβει κανείς υπόψιν και τη μνεία σε «λοιπά συναφή δικαιώματα» στο κείμενο του νόμου, ο ορισμός του άρθρου 38 παρ. 1 ΚΦΕ καλύπτει το εισόδημα και τις πληρωμές που προκύπτουν από την εκμετάλλευση κάθε δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας υπό ευρεία έννοια, τόσο του τυπικού (πχ. σήμα) όσο και του ουσιαστικού συστήματος (πχ. επωνυμία ή διακριτικός τίτλος επιχείρησης).

Περαιτέρω, η ερμηνευτική εγκύκλιος (στον αρ. 13) ορίζει ότι προκειμένου τα εισοδήματα και οι πληρωμές του άρθρου 38 παρ. 1 να θεωρηθούν ότι ενέχουν τα χαρακτηριστικά του «δικαιώματος», «θα πρέπει το υπόψη άυλο περιουσιακό στοιχείο να προϋπάρχει, και να υφίσταται μεταξύ των αντισυμβαλλομένων ρήτρα εμπιστευτικότητας (παράγραφοι 8 και 8.5 των σχολίων του άρθρου 12 του Προτύπου Σύμβασης (Π.Σ.) του ΟΟΣΑ 2010).»

 

Τα καλυπτόμενα είδη εκμετάλλευσης δικαιωμάτων ΔΙ

 

Σύμφωνα με το ισχύον πλαίσιο, το φορολογητέο εισόδημα που ορίζεται ως «δικαιώματα» στο άρθρο 38 παρ. 1 του ΚΦΕ θα πρέπει να ανακύπτει από τις ακόλουθες μορφές εκμετάλλευσης διανοητικής ιδιοκτησίας:

  • Συμβάσεις παραχώρησης χρήσης ή δικαιώματος χρήσης δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένων εμπιστευτικών πληροφοριών και τεχνογνωσίας. Πρόκειται για τις συμβάσεις και άδειες εκμετάλλευσης του δικαίου διανοητικής ιδιοκτησίας (licences), στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και οι συμβάσεις «λήψης» λογισμικού από τελικό χρήστη.
  • Υποάδειες εκμετάλλευσης. Σύμφωνα με την ερμηνευτική εγκύκλιο, «δικαίωμα» αποτελούν και «οι πληρωμές που καταβάλλονται με σκοπό την περαιτέρω παραχώρηση της αρχικής άδειας χρήσης του άυλου στοιχείου (δικαιώματος). Στην περίπτωση αυτή άυλο περιουσιακό στοιχείο εμφανίζει τόσο ο αρχικός κάτοχός του όσο και εκείνος που διατηρεί το δικαίωμα παραχώρησης είτε του συνόλου είτε μέρους της άδειας χρήσης (relicence/sublicence)».
  • Μικτές συμβάσεις. Όπως ορίζει η σχετική ερμηνευτική εγκύκλιος, «σε περίπτωση μικτών συμβάσεων που περιλαμβάνουν αμοιβές για την παροχή άλλων υπηρεσιών και καταβολή δικαιωμάτων, θα πρέπει να γίνεται επιμερισμός των ποσών που αφορούν τα δικαιώματα, με βάση τα οριζόμενα στην υπόψη σύμβαση ή με βάση λοιπά διαθέσιμα στοιχεία που να τεκμηριώνουν επαρκώς τον όποιο επιμερισμό (π.χ. υπηρεσίες franchising, management fees οι οποίες δεν είναι δικαιώματα).

 

Αντίθετα, οι περιπτώσεις κατά τις οποίες μεταβιβάζεται η κυριότητα του άυλου στοιχείου (συμβάσεις μεταβίβασης) και οι οποίες οδηγούν στην πλήρη αποξένωση του ιδιοκτήτη (δικαιούχου) από αυτό βρίσκονται εκτός του πεδίου εφαρμογής της φορολογίας εισοδήματος από «δικαιώματα» [4].

 

Ειδικά για την περίπτωση του λογισμικού, η εγκύκλιος αναφέρει μάλιστα ότι εκφεύγει από το ανωτέρω πλαίσιο η κατά παραγγελία ανάπτυξη λογισμικού, εάν με τις πληρωμές που καταβάλλονται για το υπόψη αγαθό επέρχεται πλήρης αποξένωση της επιχείρησης ανάπτυξης λογισμικού από το προϊόν. Αντίθετα, εάν με τις πληρωμές αυτές δεν επέρχεται αποξένωση της επιχείρησης ανάπτυξης λογισμικού από το κατά παραγγελία προϊόν, τότε αυτές συνιστούν δικαιώματα με εξαίρεση την περίπτωση που οι πληρωμές αφορούν στην χρήση λογισμικού με δυνατότητα παραμετροποίησής του. Ομοίως, δεν υπόκειται στην έννοια των «δικαιωμάτων» η πληρωμή που αφορά συντήρηση του λογισμικού.

Επίσης, δεν νοούνται ως «δικαιώματα» οι πληρωμές που πραγματοποιούνται σε τρίτους οι οποίοι δεν είναι κύριοι του δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας ή δεν διατηρούν το δικαίωμα χρήσης αυτού (π.χ. αποκλειστικοί αντιπρόσωποι στην Ελλάδα, μεταπωλητές, διαμεσολαβητές, πωλητές τυποποιημένου λογισμικού κ.λπ.).

 

Περιεχόμενο Φορολογικής υποχρέωσης του εισπράττοντα «δικαιώματα»

 

Σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις του ΚΦΕ (άρθρο 35) [5] και την εγκύκλιο, το εισόδημα από «δικαιώματα» που αποκτάται από φυσικά πρόσωπα σε μετρητά ή σε είδος θεωρείται γενικά εισόδημα από κεφάλαιο.

Ο φορολογικός συντελεστής ο οποίος εφαρμόζεται σε αυτό είναι 20% (άρθρο 40 παρ. 3 ΚΦΕ, εγκύκλιος, αρ. 14).

Aντίθετα, τα εισοδήματα από «δικαιώματα» φυσικών προσώπων που ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα εξαιτίας των δικαιωμάτων που κατέχουν, όπως στην περίπτωση ενός φυσικού προσώπου το οποίο έχει κάνει έναρξη επιτηδεύματος, ως ελεύθερος επαγγελματίας ή εμπορική επιχείρηση, με δραστηριότητα σχετική με την είσπραξη δικαιωμάτων (π.χ συγγραφείς για τα συγγραφικά δικαιώματα, καλλιτέχνες για καλλιτεχνικά δικαιώματα, υπηρεσίες ηλεκτρονικής λήψης (downloading) λογισμικού ηλεκτρονικού υπολογιστή που παρέχονται στα πλαίσια άσκησης ατομικής επιχείρησης κ.λπ.), φορολογούνται ως εισόδημα από επιχειρηματική δραστηριότητα, με βάση τους ισχύοντες συντελεστές.

Ομοίως, το εισόδημα από «δικαιώματα», προερχόμενα από το εσωτερικό ή την αλλοδαπή, που εισπράττονται από νομικά πρόσωπα ή από νομικές οντότητες που είναι φορολογικοί κάτοικοι Ελλάδας ή έχουν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα, φορολογείται επίσης ως εισόδημα από επιχειρηματική δραστηριότητα (εγκύκλιος, αρ. 15).

Υποχρέωση παρακράτησης φόρου από τον καταβάλλοντα τα «δικαιώματα»

 

Σύμφωνα με τα άρθρα 61, 62 παρ. 1 περ. γ’ και 64 παρ. 1 περ. γ’ ΚΦΕ, τα φυσικά πρόσωπα που ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα, τα νομικά πρόσωπα ή νομικές οντότητες που έχουν τη φορολογική κατοικία τους στην Ελλάδα, οι φορείς γενικής κυβέρνησης ή κάθε φορολογούμενος που δεν έχει τη φορολογική κατοικία του στην Ελλάδα, αλλά δραστηριοποιείται μέσω μόνιμης εγκατάστασης στην Ελλάδα, που διενεργούν πληρωμή «δικαιωμάτων», υποχρεούται σε παρακράτηση φόρου με συντελεστή 20%.

Η παρακράτηση φόρου ενεργείται και στις περιπτώσεις καταβολής δικαιωμάτων σε φυσικά πρόσωπα που δεν έχουν τη φορολογική τους κατοικία στην ημεδαπή και σε νομικά πρόσωπα ή νομικές οντότητες που δεν έχουν τη φορολογική κατοικία τους και δεν διατηρούν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα. Σημειώνεται ότι, όπως ορίζεται στην εγκύκλιο (αρ. 16), τα νομικά πρόσωπα ή οι νομικές οντότητες που δεν έχουν τη φορολογική κατοικία τους και δεν διατηρούν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα κατ' αρχήν δεν υπόκεινται σε φόρο στην Ελλάδα για τα εισοδήματα που αποκτούν από πηγές Ελλάδος. Εντούτοις, κατά παρέκκλιση των ανωτέρω και με βάση τις διατάξεις της παραγράφου 3 του άρθρου 64 και από τη συστηματική ερμηνεία του άρθρου 63 συνάγεται ότι τα εισοδήματα από δικαιώματα που αποκτούν τα πρόσωπα αυτά υπόκεινται σε φόρο στην Ελλάδα. Σε περίπτωση που τα ως άνω πρόσωπα είναι κάτοικοι κράτους με το οποίο υπάρχει Σύμβαση Αποφυγής Διπλής Φορολογίας (Σ.Α.Δ.Φ.), θα έχουν εφαρμογή τα οριζόμενα από τη διμερή σύμβαση, λόγω αυξημένης τυπικής ισχύος.

Η παρακράτηση φόρου ενεργείται κατά την καταβολή με βάση τα οριζόμενα στην αριθ. ΠΟΛ.1011/2.1.2014 Απόφαση του Γενικού Γραμματέα Δημοσίων Εσόδων. O φόρος που παρακρατείται σύμφωνα με τα ανωτέρω αποδίδεται το αργότερο μέχρι το τέλος του δεύτερου μήνα από την ημερομηνία καταβολής της υποκείμενης σε παρακράτηση πληρωμής (άρθρο 64 παρ. 7 ΚΦΕ, εγκύκλιος, αρ. 17).

Αντίθετα, τα νομικά πρόσωπα ή οι νομικές οντότητες που είναι φορολογικοί κάτοικοι Ελλάδας ή έχουν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα και λαμβάνουν αμοιβές για δικαιώματα (royalties) δεν υπόκεινται σε παρακράτηση φόρου (άρθρο 62 παρ. 5. ΚΦΕ, Εγκύκλιος, αρ. 15).

 

Εξάντληση φορολογικής υποχρέωσης με την παρακράτηση φόρου από τον καταβάλλοντα τα δικαιώματα

 

Εάν το εισόδημα από δικαιώματα υπόκειται σε παρακράτηση φόρου, σύμφωνα με τα ανωτέρω, ο παρακρατούμενος φόρος εξαντλεί τη φορολογική υποχρέωση για τα ημεδαπά φυσικά πρόσωπα που δεν ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα εξαιτίας των δικαιωμάτων που κατέχουν, ακόμη και αν έχουν πραγματοποιήσει έναρξη εργασιών για άλλη δραστηριότητα (άρθρο 38 παρ. 2 ΚΦΕ, εγκύκλιος, αρ. 14).

Ομοίως, η φορολογική υποχρέωση εξαντλείται με την εν λόγω παρακράτηση φόρου για τα αλλοδαπά φυσικά πρόσωπα καθώς και τα νομικά πρόσωπα ή νομικές οντότητες που δεν έχουν τη φορολογική κατοικία τους και δεν διατηρούν μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα (37 παρ. 4 και 64 παρ. 3 ΚΦΕ). Στα ως άνω νομικά πρόσωπα ή οντότητες εμπίπτουν και τα νομικά πρόσωπα ή νομικές οντότητες μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα που δεν ασκούν δραστηριότητα στην Ελλάδα μέσω γραφείου, παραρτήματος.

 

Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος Αθηνών, διδάκτωρ νομικής Πανεπιστημίου Στρασβούργου και ειδικός νομικός σύμβουλος σε θέματα δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

 

Υποσημειώσεις

[1] Αναμφίβολα, η εκτίμηση [valuation] της αξίας των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας αποτελεί το κεντρικό διακύβευμα σε ένα ευρύ φάσμα συναλλαγών και διαδικασιών (παροχή εγγυήσεων, άντληση κεφαλαίων, πτωχευτική διαδικασία κ.ά.). Περισσότερα για το θέμα αυτό σε νεότερη ανάρτηση του ΙPrights.gr.

[2] Εξαιτίας ακριβώς του προσοδοφόρου χαρακτήρα των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, συνηθίζεται ο όρος δικαίωμα να αναφέρεται όχι μόνο στο κεφάλαιο καθ’ εαυτό, αλλά και στο εισόδημα που απορρέει από την εκμετάλλευση του προστατευόμενου από ΔΙ αντικειμένου, κάτι που φαίνεται να υιοθετεί και ο ΚΦΕ κάνοντας λόγο για «δικαιώματα» (royalties) στο άρθρο 38.

[3] Επεξηγήσεις για τη φορολογική μεταχείριση αμοιβών που καταβάλλονται σε αλλοδαπές εταιρίες για παραχώρηση δικαιωμάτων εκμετάλλευσης ταινιών εμπεριέχει η Απόφαση ΔΕΑΦ Β 1087150 ΕΞ 25.6.2015.

[3Α] Για εκτενέστερη ανάλυση του ζητήματος, βλ. Θ. Χίου, «Ο όρος «Διανοητική Ιδιοκτησία» και η ένταξή του στην ελληνική έννομη τάξη», ΔιΜΕΕ, 1/2011, σελ. 174 επ. Πρβλ. τον ίδιο, «Προς μία ενιαία ρύθμιση του δικαίου συμβάσεων εκμετάλλευσης δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας. Σκέψεις de lege ferenda με αφορμή τις ρυθμίσεις συμβατικής εκμετάλλευσης σημάτων του Ν. 4072/2012 », ΧρΙΔ, ΙΓ/2013, σελ. 711-719.

[4] Θα πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι η έννοια της πλήρους αποξένωσης ενδέχεται σε μερικές περιπτώσεις να αποδειχθεί προβληματική, αν λάβει κανείς υπόψη αφενός τη θεωρία περί εκποιητικού χαρακτήρα των αποκλειστικών συμβάσεων και αδειών εκμετάλλευσης, η οποία στηρίζεται και στη νομολογία, βάσει της οποίας ταυτίζονται στην ουσία με μερικές μεταβιβάσεις δικαιώματος και, αφετέρου, τη δογματική θέση περί αδυναμίας ολικής αποξένωσης του δημιουργού από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας. η οποία αντικατοπτρίζεται σε ορισμένες ρυθμίσεις του ελληνικού δικαίου (αμεταβίβαστο του ηθικού δικαιώματος, αδυναμία προμεταβίβασης άγνωστων τρόπων εκμετάλλευσης κλπ).

[5] Άρθρο 35 ΚΦΕ: «Το εισόδημα από κεφάλαιο περιλαμβάνει το εισόδημα που αποκτά ένα φυσικό πρόσωπο και προκύπτει στο φορολογικό έτος σε μετρητά ή σε είδος με τη μορφή μερισμάτων, τόκων, δικαιωμάτων, καθώς και το εισόδημα από ακίνητη περιουσία.»


Γράφει ο Θεόδωρος Χίου*

 

Για τον κόσμο της πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα, το 2016 θα μείνει γνωστό για την περιπετειώδη πορεία του νομοσχεδίου "για τη Συλλογική διαχείριση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων, χορήγηση πολυεδαφικών αδειών για επιγραμμικές χρήσεις μουσικών έργων και άλλα θέματα αρμοδιότητας Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού", το οποίο, μεταξύ άλλων, μεταφέρει στην εγχώρια έννομη τάξη την Οδηγία 2014/26/ΕΕ. Και αυτό, διότι η ψήφισή του εν λόγω νομοσχεδίου είναι ακόμα εκκρεμής, παρά το γεγονός ότι, αφενός, η νομοπαρασκευαστική διαδικασία έχει ξεκινήσει από το Δεκέμβριο του 2015 και, αφετέρου, η προθεσμία μεταφοράς της Οδηγίας έχει ήδη παρέλθει (10 Απριλίου 2016).

Η μέχρι σήμερα νομοπαρασκευαστική διαδικασία χαρακτηρίζεται από έντονη και ενεργή εμπλοκή πολλών ενδιαφερόμενων φορέων (ΟΣΔ, δημιουργών, καλλιτεχνών, συλλόγων, Επιμελητηρίων, κ.ά.), η οποία συχνά οδήγησε σε δημόσιες παρεμβάσεις, αντιπαραθέσεις και πολιτικά παρασκήνια. Συχνές άλλωστε ήταν και οι επιστολές εκ μέρους καλλιτεχνών, ΟΣΔ και επαγγελματικών ενώσεων χρηστών οι οποίες περιείχαν τοποθετήσεις και παραινέσεις για το συγκεκριμένο θέμα προς τον Υπουργό Πολιτισμού αλλά και τον Πρωθυπουργό.

Αποκορύφωμα της ταραχώδους διαδικασίας ήταν η κατάθεση του νομοσχεδίου προς ψήφιση στη Βουλή τον περασμένο Ιούλιο και η ξαφνική απόσυρσή του λίγες ημέρες μετά, με προοπτική να επανακατεθεί τροποποιημένο το φθινόπωρο. Πράγματι, μία νεώτερη εκδοχή του νομοσχεδίου διέρρευσε περί τα μέσα Σεπτεμβρίου, η οποία όμως ακόμη δεν έχει πάρει το δρόμο για κατάθεση στη Βουλή. 

Όσον αφορά στην ουσία, πέραν του γεγονότος ότι αναμένεται να υιοθετηθεί ένα σημαντικού μεγέθους χωριστό νομοθέτημα για την πνευματική ιδιοκτησία, το νομοσχέδιο εμπεριέχει ρυθμίσεις οι οποίες θίγουν όχι μόνο τον τομέα της συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων αλλά και "λοιπά" ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας, τροποποιώντας πολλαπλά τον Ν. 2121/1993.

Δεδομένης της εξαιρετικά ασταθούς νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας, είναι εξαιρετικά επισφαλές να προβεί κανείς σε αναλύσεις επί του περιεχομένου του νομοσχεδίου και ιδίως των επιμέρους κρίσιμων διατάξεων, αφού είναι πολύ πιθανό να τροποποιηθούν εκ νέου και κατά τις επόμενες προπαρασκευαστικές φάσεις.

Για το λόγο αυτό, αρκούμαστε, σε πρώτη φάση, στην παράθεση του μέχρι σήμερα (11 Oκτωβρίου 2016) ιστορικού που αφορά την ψήφιση του νομοσχεδίου, με αναφορά και παραπομπές στα πιο σημαντικά γεγονότα, προς πληρέστερη ενημέρωση του κοινού (νομικού και μη).

Κατεβάστε εδώ το infographic σε .pdf μορφή με ενεργούς συνδέσμους στις πηγές

 αρχική

 2

3

4

 

* Ο Δρ Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος, ειδικός σύμβουλος σε θέματα διανοητικής ιδιοκτησίας και ιδρυτής του iprights.gr

Εισήγηση του Δρ. Θεόδωρου Χίου με τίτλο "Η πρόσφατη νομολογία του ΔΕΕ και πώς επηρεάζει το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα: Η έννοια της πρωτοτυπίας" που εκφωνήθηκε στις 14 Μαΐου 2016 στο 2o Συνέδριο ΔiΜΕΕ, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα

Η παρουσίαση της εισήγησης είναι διαθέσιμη εδώ.

Το κείμενο της εισήγησης είναι διαθέσιμο σε μορφή .pdf στο IPrights.GR και στο Αcademia.edu.

 

panel1

Aπό αριστερά προς δεξιά: Α. Παπαδοπούλου, Α. Δεσποτίδου, Ε. Σταματούδη, Κ. Βόσσος, Θ. Χίου

 

Ι. Εισαγωγή

 

1.1. Η πρωτοτυπία ως θεμέλιο του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας

Έχει ειπωθεί ότι «δεν υπάρχει τίποτα καινούριο εκτός από αυτό που έχει ξεχαστεί». Αναφορικά με την ποίηση, ο Τόμας Στερνς Έλιοτ ανέφερε: «οι ανώριμοι ποιητές μιμούνται, οι ώριμοι ποιητές κλέβουν».

Παρά τη θέση για ανυπαρξία πρωτοτυπίας γενικά στην τέχνη, όπως και να’ χει, η προϋπόθεση της πρωτοτυπίας αποτελεί το θεμέλιο λίθο του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας.

Η κατ’ αρχήν απουσία τυπικών διατυπώσεων κατοχύρωσης, όπως προβλέπεται και σε διεθνές επίπεδο από τη σύμβαση της Βέρνης (άρ. 5 παρ. 2 εδ. α’), καθιστά την προϋπόθεση της πρωτοτυπίας το κλειδί για την απονομή προστασίας σε πνευματικά δημιουργήματα από την πνευματική ιδιοκτησία.

Η πρωτοτυπία ως προϋπόθεση διακρίνεται από το αντικείμενο προστασίας, δηλαδή το έργο καθ’ εαυτό, παρά το γεγονός ότι η μεταξύ τους σύνδεση είναι εξαιρετικά στενή, δεδομένου ότι η πρωτοτυπία εμφανίζεται και χαρακτηρίζει το έργο και ειδικότερα τη μορφή με την οποία εξωτερικεύεται μία δημιουργική ιδέα.

 

1.2 Το κριτήριο της πρωτοτυπίας στο ενωσιακό δίκαιο (acquis)

H πνευματική ιδιοκτησία έχει αποτελέσει πεδίο ευρωπαϊκής εναρμόνισης. Ως γνωστόν το ενωσιακό (δευτερογενές) δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας διαμορφώθηκε προοδευτικά κατά τα τελευταία 25 περίπου χρόνια με την υιοθέτηση ενός σημαντικού αριθμού Οδηγιών (10 στον αριθμό).

Βεβαίως, πρόκειται για μερική εναρμόνιση η οποία καλύπτει ό αποσπασματικά ορισμένες μόνο πτυχές του κλάδου αυτού, εξ αιτίας ασφαλώς, μεταξύ άλλων, και της συντρέχουσας και περιορισμένης αρμοδιότητας της ΕΕ. Πράγματι, κατά κανόνα, οι Οδηγίες αφορούν μία κατηγορία προστατευόμενων έργων ή δικαιωμάτων και σπανιότερα εισάγουν οριζόντιες ρυθμίσεις που αφορούν το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας στο σύνολό του.

Η έννοια της πρωτοτυπίας, έννοια-κλειδί για το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, βρίσκεται εντός του ευρωπαϊκού νομοθετικού κεκτημένου.

Εμπεριέχεται σε τρεις (3) Οδηγίες και αφορά αντίστοιχα σε τρεις κατηγορίες προστατευόμενων έργων [Βλ. Παράρτημα Ι]. Ειδικότερα:

-    Εμπεριέχεται στην Οδηγία 91/25 της 14 Μαΐου 1991 [κωδικοποίηση: 2009/24/ΕΚ της 23ης Απριλίου 2009] για τη νομική προστασία των προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών 

-    Στην Οδηγία 93/98/ΕΕΚ [κωδικοποίηση 2006/116/EK] για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων [φωτογραφίες]  

-    Στην Οδηγία 96/9/ΕΟΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαρτίου 1996, σχετικά με τη νομική προστασία των βάσεων δεδομένων.

Σύμφωνα με τον ορισμό που προβλέπεται και στις τρεις Οδηγίες, ένα έργο θεωρείται πρωτότυπο εφόσον είναι «αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του» (the authors own intellectual creation), με μόνη διαφορά το γεγονός ότι αναφορικά με τις φωτογραφίες, σε αιτιολογική σκέψη της σχετικής Οδηγίας γίνεται ειδική αναφορά και στην αντανάκλαση της προσωπικότητας του δημιουργού, κάτι που δεν συμβαίνει στις αντίστοιχες διατάξεις των λοιπών Οδηγιών.

O εν λόγω ενωσιακός νομοθετικός ορισμός της έννοιας της πρωτοτυπίας που δίνεται adhocσε κάθε μία από τις προαναφερθείσες Οδηγίες αντιστοιχεί σε μία έννοια-πλαίσιο, η οποία θα εξειδικευτεί από το δικαστή. Πάντως, η εν λόγω έννοια:

  • αφορά μόνο τα ρυθμιζόμενα από τις αντίστοιχες Οδηγίες έργα, δηλαδή λογισμικό, φωτογραφίες και βάσεις δεδομένων 
  • είναι εξαιρετικά επιγραμματικός, και δεν προσδιορίζει ειδικότερα επιμέρους χαρακτηριστικά που αφορούν το «αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού».

 

ΙΙ. Επισκόπηση Νομολογίας ΔΕΕ

Το ΔΕΕ καλύπτοντας τα κενά και τη «σιωπή» των νομοθετικών κειμένων με αυθεντική ερμηνεία του κεκτημένου είχε την ευκαιρία να ασχοληθεί με την έννοια της πρωτοτυπίας, απαντώντας σε προδικαστικά ερωτήματα δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, τα οποία ενέπλεκαν την προστασία διαφόρων ειδών έργων.

Δεδομένου ότι η πρώτη-απόφαση ορόσημο, η απόφαση Infopaq, ελήφθη το 2009, και για να είμαι εντός του πλαισίου της παρούσας θεματικής που αφορά την πρόσφατη νομολογία του ΔΕΕ, ας μου επιτραπεί να την θεωρήσω πρόσφατη όπως και τις συνολικά λοιπές 7 αποφάσεις που έχουν εκδοθεί μέχρι σήμερα.

Η απόφαση-ορόσημο για τη νομολογιακή διαμόρφωση του κριτηρίου της πρωτοτυπίας είναι η απόφαση Infopaq της 19ης Ιουλίου 2009, που αφορούσε σύντομα αποσπάσματα έργων λόγου. Έκτοτε, εκδόθηκε μία σειρά αποφάσεων μεταξύ των ετών 2010 και 2014, οι οποίες με τρόπο άμεσο ή έμμεσο ρύθμιζαν πτυχές της έννοιας της πρωτοτυπίας.

Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για:

1. την απόφαση BSA της 22ας Δεκεμβρίου 2010, σχετική με τη γραφική διασύνδεση χρήστη σε ένα λογισμικό (graphical user interfaces)

2. την απόφαση FAPL Football Association Premier League της 4ης Οκτωβρίου 2011, σχετική με ποδοσφαιρικούς αγώνες

3. την απόφαση Flos της 27ης Ιανουαρίου 2011, σχετική με έργα εφαρμοσμένης τέχνης

4. την απόφαση Painer της 1ης Δεκεμβρίου 2011, σχετική με φωτογραφίες

5. την απόφαση Football Dataco της 1ης Μαρτίου 2012, σχετική με βάσεις δεδομένων

6. την απόφαση SAS της 2ας Μαΐου 2012, σχετική με λογισμικό και εγχειρίδιο χρήσης λογισμικού

7. Και την απόφαση Nintendo της 23ης Ιανουαρίου 2014, σχετική με βιντεοπαινχίδια

Για λόγους συντομίας δεν θα αναφερθώ διεξόδικα στα πραγματικά περιστατικά που χαρακτήριζαν κάθε απόφαση ούτε θα παρουσιάσω αναλυτικά τα επίμαχα εδάφια που αφορούν τον προσδιορισμό της έννοιας της πρωτοτυπίας από το δικαστή [Βλ. Παράρτημα ΙΙ], αλλά θα παρουσιάσω συνθετικά το διατακτικό τους, από το οποίο προκύπτει η μέχρι σήμερα νομολογιακά διαμορφωμένη έννοια της πρωτοτυπίας -σε ενωσιακό επίπεδο.

table

 

ΙΙΙ. Ανάλυση Νομολογίας ΔΕΕ

 

3.1. Σύνθεση νομολογίας και αναζήτηση κοινοτικού [νομολογιακού] ορισμού πρωτοτυπίας

Με την απόφαση-ορόσημο Infopaq, το ΔΕΕ χρησιμοποιεί για πρώτη φορά το νομοθετικό ορισμό του «αποτελέσματος προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού» εκτός του πεδίου εφαρμογής των αντίστοιχων ad hoc τριών Οδηγιών, επεκτείνοντάς τον με τον τρόπο αυτό σε όλα τα έργα και καθιστώντας τον την ελάχιστη στάθμη της έννοιας της πρωτοτυπίας στην ΕΕ [δεδομένου ότι το τεθέν προδικαστικό ερώτημα αφορούσε την εφαρμογή της Οδηγίας 2001/29].

Με τις μεταγενέστερες αποφάσεις, το ΔΕΕ εμπλούτισε προοδευτικά τον εν λόγω ορισμό με περαιτέρω επιμέρους στοιχεία:

 

Α. Έκφραση δημιουργικού πνεύματος

Ειδικότερα, το «αποτέλεσμα προσωπικής εργασίας του δημιουργού» προϋποθέτει την έκφραση δημιουργικού πνεύματος [creativity] (ή δημιουργικών ικανοτήτων [creative ability] [Painer para. 89; Football Dataco para. 38]) με πρωτότυπο τρόπο [Ιnfopaq para. 45; SAS para. 67].

Aυτό σημαίνει ότι η εργασία, ο κόπος ή η ικανότητα από μόνα τους δεν είναι αρκετά για τη δημιουργία ενός πρωτότυπου έργου. Πρέπει να υφίσταται έκφραση δημιουργικού πνεύματος [creativity] ή, υπό άλλη διατύπωση, δημιουργικών ικανοτήτων.

 

Β. Δημιουργική ελευθερία

Περαιτέρω, η έκφραση του δημιουργικού πνεύματος πρέπει να στηρίζεται σε επιλογές και διευθετήσεις, που είναι ελεύθερες και δημιουργικές [FAPL para. 98, μιλώντας για «δημιουργική ελευθερία»; Painer para. 89 και 94 in fine; Football Dataco para. 38].

Ως εκ τούτου, όπως ορίζεται ειδικότερα στις αποφάσεις ΒSA [para. 48] και Football Dataco [para. 39], δεν υφίσταται πρωτοτυπία όταν η δημιουργία ενός έργου υπαγορεύεται από την τεχνική λειτουργία ή άλλες τεχνικές ή λειτουργικές δεσμεύσεις, που δεν αφήνουν περιθώριο για δημιουργική ελευθερία.

 

Γ. Το «προσωπικό άγγιγμα» του δημιουργού

Επίσης, σε δύο από τις προαναφερθείσες αποφάσεις, το δικαστήριο προχωράει ακόμη ένα βήμα, κάνοντας λόγο για το «προσωπικό άγγιγμα» του δημιουργού [Painer para. 92; Football Dataco para. 38]. Το άγγιγμα αυτό θα αποτυπώνεται εφόσον ο δημιουργός, εκφράζοντας τη δημιουργική του ικανότητα, προβαίνει σε ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές κατά τη δημιουργία του έργου.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι ως άνω αποφάσεις αναφέρονται σε φωτογραφικά έργα και βάσεις δεδομένων αντίστοιχα. Εντούτοις, εύλογα μπορεί να υποστηρίξει κανείς ότι η αποτύπωση «του προσωπικού αγγίγματος» υπονοείτο ήδη από την αρχική απόφαση Infopaq, με εξ αντιδιαστολής επιχείρημα, δεδομένου ότι τα έργα για τα οποία γίνεται λόγος είναι εξαιρετικά χρηστικά, αλλά και διότι οι εν λόγω αποφάσεις στηρίζονται μέσω ρητών αναφορών στις προηγούμενες αποφάσεις για τη διαμόρφωση του ορισμού της πρωτοτυπίας.

Συνεπώς, με βάση τη μέχρι σήμερα νομολογιακή συμβολή του ΔΕΕ, το κριτήριο της πρωτοτυπίας για όλα τα έργα προϋποθέτει την έκφραση δημιουργικού πνεύματος δια της πραγματοποίησης δημιουργικών και ελεύθερων επιλογών οι οποίες αποτυπώνουν το προσωπικό άγγιγμα του δημιουργού και οδηγούν στην παραγωγή ενός αποτελέσματος προσωπικής εργασίας του δημιουργού.

 

4α

3.2. Εκτίμηση της πρωτοτυπίας

Πέραν του ανωτέρω υιοθετούμενου ορισμού της πρωτοτυπίας, το Δικαστήριο διά των αποφάσεών του δίνει και ορισμένα στοιχεία που αναφέρονται στην εκτίμηση της πρωτοτυπίας.

Έτσι,

1.    Το υιοθετούμενο από το δικαστήριο κριτήριο είναι υποκειμενικό, δεδομένου ότι η σύλληψη της έννοιας της πρωτοτυπίας στηρίζεται στη δημιουργική έκφραση ενός δημιουργού η οποία φέρει και το «προσωπικό του άγγιγμα». 

2.    Ο υιοθετούμενος ορισμός που αντανακλά περισσότερο την έννοια της «προσωπικής συμβολής» επιχειρεί συγκερασμό αγγλοσαξωνικής και ηπειρωτικής προσέγγισης, δηλαδή μία ενδιάμεση λύση ανάμεσα στο αγγλοσαξωνικό κριτήριο χαμηλών αξιώσεων που απαιτεί επένδυση της κρίσης, ικανότητας ή εργασίας («sweat of the brow») και στο ηπειρωτικό κριτήριο που δίνει έμφαση στην προσωπικότητα του δημιουργού και στην έκφρασή της ως «σφραγίδα» πάνω στο έργο.  

3.    Περαιτέρω, το υιοθετούμενο κριτήριο είναι το ίδιο για όλα τα έργα, ανεξαρτήτως της έκτασής τους, με την έννοια ότι ακόμα και μικρά σε έκταση έργα ή (μικρά) τμήματα ενός έργου δύναται να πληρούν τις προϋποθέσεις για προστασία [Infopaq; Νintendo para 22]. 

4.    Επίσης, το υιοθετούμενο κριτήριο είναι και το μοναδικό κριτήριο για προστασία με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας, αποκλείοντας κάθε άλλο κριτήριο πχ. της καλλιτεχνικής αξίας τους (Painer para. 98, όπου προβλέπεται ότι η προστασία των πορτραίτων δεν μπορεί να είναι χαμηλότερη από αυτή που απολαμβάνουν άλλα έργα και ειδικότερα άλλες φωτογραφίες; Έμμεσα Flos, para. 34). 5.    Τέλος, η εξακρίβωση της πλήρωσης του κριτηρίου της πρωτοτυπίας απόκειται στο εθνικό δικαστήριο. Το τελευταίο, θα εξετάσει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση κατά πόσο στο υπό κρίση έργο υφίσταται έκφραση δημιουργικού πνεύματος βασιζόμενη σε ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές του δημιουργού οι οποίες αποτυπώνουν το προσωπικό του άγγιγμα.

 

IV. Επίδραση Νομολογίας ΔΕΕ

 

4.1. Επίδραση στο Ευρωπαϊκό Δίκαιο Πνευματικής Ιδιοκτησίας

Ο ακτιβισμός του δικαστηρίου συνιστά μία δραστηριότητα νομολογιακής εναρμόνισης εννοιών του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας. Ενώ ξεκίνησε έπειτα από μακρά σιγή και με αφορμή ένα ερώτημα μη σχετικό με την πρωτοτυπία, η νομολογία του ΔΕΕ αποσκοπεί στη δημιουργία μίας ορθολογικής κατασκευής γύρω από το κριτήριο της πρωτοτυπίας στο ενωσιακό δίκαιο.

Η μέθοδος ερμηνείας που εφαρμόζει το Δικαστήριο στις προμνησθείσες αποφάσεις οδηγεί στην αναγνώριση μίας αυτόνομης ενωσιακής έννοιας της πρωτοτυπίας δεδομένου ότι το Δικαστήριο δεν στηρίζεται σε κάποιο εθνικό δίκαιο για να ορίσει την έννοια της πρωτοτυπίας. Αντίθετα προβαίνει σε μία ερμηνεία αυτόνομη, η οποία χαρακτηρίζεται από μία τελολογική προσέγγιση, αφού αναζητούνται οι περιστάσεις της σχετικής διάταξης και ο σκοπός που επιδιώκεται από την εκάστοτε ρύθμιση.

Με τον τρόπο αυτό το ΔΕΕ εμπλουτίζει απόφαση-απόφαση το puzzle του ατελούς ευρωπαϊκού δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας, εκκινώντας από τα πραγματικά περιστατικά του εκάστοτε προδικαστικού ερωτήματος και συνεπώς καθίσταται σημαντικός παράγοντας στην πορεία της εναρμόνισης του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας στην ΕΕ, υποκαθιστώντας εν μέρει το ρόλο του νομοθέτη.

 

4.2. Επίδραση στο εθνικό δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας: το παράδειγμα της Ελλάδας

Κατ’ αρχήν η ερμηνεία εννοιών του ενωσιακού δικαίου από το ΔΕΕ είναι αυθεντική, με την έννοια ότι τα πορίσματα των αποφάσεων δεσμεύουν τις εθνικές δικαιοδοσίες, οι οποίες, όπως είδαμε, θα κληθούν να εξακριβώσουν σε κάθε επιμέρους περίπτωση αν το κριτήριο της πρωτοτυπίας, όπως ορίστηκε από το ΔΕΕ, πληρούται στην υπό κρίση περίπτωση.

Αυτό βέβαια, αναπόφευκτα, θέτει το ζήτημα της συμβατότητας του ενωσιακού κριτηρίου πρωτοτυπίας με το υφιστάμενο εθνικό κριτήριο και το ζήτημα της εφαρμογής του από τα εγχώρια δικαστήρια.

Στην Ελλάδα, η έννοια της πρωτοτυπίας καθιερώνεται ως γενική προϋπόθεση προστασίας στο άρθρο 2: «Αντικείμενο του Δικαιώματος. 1. Ως έργο νοείται κάθε πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα [...]». Η έννοια της πρωτοτυπίας δεν προσδιορίζεται γενικά από το νόμο, αλλά σύμφωνα με την κρατούσα στη νομολογία και θεωρία προσέγγιση, αντιστοιχεί στην έννοια της «στατιστικής μοναδικότητας» του έργου, δηλαδή την κρίση ότι, κατά λογική πιθανολόγηση, κάτω από παρόμοιες συνθήκες και με τους ίδιους στόχους, κανένας άλλος δημιουργός, δεν θα ήταν σε θέση να δημιουργήσει έργο όμοιο ή ότι παρουσιάζει μια ατομική ιδιομορφία ή ένα ελάχιστο όριο "δημιουργικού ύψους", κάποια απόσταση δηλαδή από τα ήδη γνωστά ή αυτονόητα (Ενδεικτικά: ΑΠ 919/2007, ΑΠ 1051/2015, ΠολΠρωτΑθ. 525/2013, μετάφραση στην αγγλική γλώσσα για το περιοδικό IIC από τον γράφοντα, διαθέσιμη στο: http://link.springer.com/article/10.1007/s40319-014-0208-9).

Η υιοθετούμενη προσέγγιση της πρωτοτυπίας μετατοπίζει την έμφαση από το δημιουργό στη δημιουργική πράξη και συνιστά κατά βάση μία αντικειμενική προσέγγιση της πρωτοτυπίας, χωρίς ωστόσο να είναι εντελώς απαλλαγμένη από υποκειμενικές αξιολογικές κρίσεις.

Ένα δεύτερο κριτήριο πρωτοτυπίας προβλέπεται ρητά στον Ελληνικό νόμο πνευματικής ιδιοκτησίας για τα προγράμματα η/υ, (άρθρο 2 παρ. 3 Ν. 2121/1993), κατ’ εφαρμογή της διάταξης της σχετικής Οδηγίας που είδαμε πιο πριν, σύμφωνα με το οποίο «Ένα πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή θεωρείται πρωτότυπο εφόσον είναι προσωπικό πνευματικό δημιούργημα του δημιουργού του.»

Αντιπαραβάλλοντας το εθνικό με το ενωσιακό κριτήριο πρωτοτυπίας, μπορούμε να πούμε ότι το ενωσιακό κριτήριο διαφέρει από τον μέχρι σήμερα κρατούντα ορισμό της πρωτοτυπίας στην Ελλάδα σε τουλάχιστον δύο σημεία:

•    Το ενωσιακό κριτήριο ακολουθεί περισσότερο την υποκειμενική προσέγγιση ενώ το ελληνικό την αντικειμενική.

•    Το ενωσιακό κριτήριο είναι χαμηλότερο του γενικού προβλεπόμενου από το ελληνικό δίκαιο κριτηρίου (άρ. 2 παρ. 1 Ν. 2121/1993), ιδίως αν το συγκρίνει κανείς με την σε στενή έννοια στατιστική μοναδικότητα.

Έτσι, κατ’ εφαρμογή της νομολογίας του ΔΕΕ το κριτήριο της στατιστικής μοναδικότητας θα πρέπει να αντικατασταθεί στις μείζονες προτάσεις των δικαστικών αποφάσεων από το χαμηλότερο σε στάθμη ενωσιακό κριτήριο. Αυτό στην πράξη σημαίνει ότι το ειδικό κριτήριο που προβλέπει ο νόμος για το λογισμικό (άρ. 2 παρ. 3 Ν. 2121/1993), δηλαδή το προσωπικό πνευματικό δημιούργημα του δημιουργού, όπως αυτό ερμηνεύεται στις προμνησθείσες αποφάσεις θα πρέπει να εφαρμόζεται σε όλα τα έργα, χρηστικά ή μη.

Ίσως βέβαια στην πράξη το ελάχιστο όριο δημιουργικού ύψους, και η κάποια απόσταση από τα απλά και καθημερινά που κατ’ ελάχιστον απαιτείται από την ελληνική θεωρία της στατιστικής μοναδικότητας δεν απέχει από τις «δημιουργικές επιλογές» που απαιτεί το ενωσιακό κριτήριο, κάτι που μάλλον εξασφαλίζει μία σχετική συμβατότητα του ελληνικού κριτηρίου με το ενωσιακό.

Πάντως, το ενωσιακό κριτήριο της πρωτοτυπίας δεν φαίνεται να έχει ληφθεί υπόψιν και εφαρμοστεί από τους Έλληνες δικαστές. Πράγματι, δεν κατάφερα να εντοπίσω κάποια δημιοσιευμένη απόφαση η οποία να εφαρμόζει το ενωσιακό κριτήριο της πρωτοτυπίας ενώ αντιθέτως πρόσφατη απόφαση του ΑΠ εφαρμόζει το παραδοσιακό κριτήριο της στατιστικής μοναδικότητας (ΑΠ 1051/2015), χωρίς αναφορά στο νομολογιακό κεκτημένο- και μάλιστα αναφορικά με βάσεις δεδομένων.

 

V. Τελικές Σκέψεις

Tι μπορούμε να συμπεράνουμε για τη συμβολή του ΔΕΕ με τις αποφάσεις του στο πεδίο της πρωτοτυπίας των πνευματικών δημιουργημάτων;

Ότι η πρωτοτυπία, ως έννοια πρωταρχικής σημασίας για το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, πρέπει να έχει την ίδια έννοια σε όλη την ΕΕ, εφόσον συντασσόμαστε με την ανάγκη για ευρωπαϊκή εναρμόνιση του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας.

Το ΔΕΕ επιδίωξε να διαμορφώσει μία αυτόνομη έννοια η οποία να είναι μία συνισταμένη των κλασσικά αντιπαρατιθέμενων αγγλοσαξωνικών και ηπειρωτικών προσεγγίσεων στο πεδίο της πρωτοτυπίας.

Όμως:

•    Η νομολογιακή κατασκευή της έννοιας της πρωτοτυπίας είναι σποραδική, τόσο από άποψη χρονική, όσο και από άποψη περιεχομένου. 

•    Περαιτέρω, η στάση του ΔΕΕ δεν είναι πάντα προβλέψιμη, πράγμα που πλήττει την ασφάλεια δικαίου. Δεν διασφαλίζει με βέβαιο τρόπο ότι θα παραμείνει σταθερή (επιπλέον προδικαστικά ερωτήματα θα δείξουν εάν το ΔΕΕ θα παραμείνει σταθερό στην προσέγγισή του).

•    Για τους λόγους αυτούς, θα ήταν προτιμότερο η πρωτοτυπία να εναρμονιστεί σε νομοθετικό επίπεδο, αφού όμως ληφθούν επαρκώς υπόψιν οι υφιστάμενες εθνικές παραδόσεις διά συγκριτικών μελετών, για να αποφευφχθεί η μέχρι σήμερα σποραδική ρύθμιση αλλά και η τυχόν μελλοντική νομολογιακή αστάθεια. 

•    Άλλωστε, η εναρμόνιση του κριτηρίου της πρωτοτυπίας θα αποτελούσε, κατά τη γνώμη μου, αναγκαίο στοιχείο τόσο στα πλαίσια της αναμόρφωσης της εν πολλοίς ανεπαρκούς Οδηγίας 2001/29 όσο και κατά τη δημιουργία ενός ενιαίου ευρωπαϊκού τίτλου (αν πιστεύουμε ακόμα σε αυτό το όνειρο).

Σας ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας.

 

 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι. Acquis Πρωτοτυπίας

 

Α. Οδηγία 91/25 της 14 Μαΐου 1991 [κωδικοποίηση: 2009/24/ΕΚ της 23ης Απριλίου 2009] για τη νομική προστασία των προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών

Άρθρο 1(3): 3. Ένα πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή προστατεύεται εφόσον είναι πρωτότυπο με την έννοια ότι είναι αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του. Η παροχή της προστασίας δεν εξαρτάται από την εφαρμογή κανενός άλλου κριτηρίου.

Αιτ. Σκέψη 8: Όσον αφορά τα κριτήρια σύμφωνα με τα οποία προσδιορίζεται κατά πόσο ένα πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή αποτελεί ή όχι πρωτότυπο έργο, δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται έλεγχος της ποιοτικής ή αισθητικής αξίας του προγράμματος.

 

Β. Οδηγία 93/98/ΕΕΚ [κωδικοποίηση 2006/116/EK] για τη διάρκεια προστασίας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ορισμένων συγγενικών δικαιωμάτων

Άρθρο 6. Προστασία των φωτογραφιών. Οι φωτογραφίες που είναι πρωτότυπες, με την έννοια ότι είναι αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού τους, προστατεύονται σύμφωνα με το άρθρο 1. Η παροχή της προστασίας δεν εξαρτάται από την εφαρμογή κανενός άλλου κριτηρίου. Τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέπουν την προστασία άλλων φωτογραφιών.

Αιτ. Σκέψη 16: H προστασία των φωτογραφιών στα κράτη μέλη διέπεται από ποικίλα καθεστώτα. Πρωτότυπο κατά την έννοια της Σύμβασης της Βέρνης θεωρείται το φωτογραφικό έργο που είναι αποτέλεσμα προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του και αντανακλά την προσωπικότητά του, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη άλλα κριτήρια όπως η αξία ή ο σκοπός. Η προστασία άλλων φωτογραφιών πρέπει να μπορεί να ρυθμίζεται από το εθνικό δίκαιο.

 

Γ. Οδηγία 96/9/ΕΟΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαρτίου 1996, σχετικά με τη νομική προστασία των βάσεων δεδομένων

Άρθρο 3(1): Σύμφωνα με την παρούσα οδηγία, οι βάσεις δεδομένων οι οποίες λόγω της επιλογής ή της διευθέτησης του περιεχομένου τους αποτελούν πνευματικά δημιουργήματα [constitute the author's own intellectual creation] προστατεύονται ως τοιαύτα βάσει του δικαιώματος του δημιουργού. Δεν εφαρμόζονται άλλα κριτήρια προκειμένου να προσδιορισθεί αν επιδέχονται προστασία.

Αιτ. σκέψη 15: ότι τα κριτήρια, σύμφωνα με τα οποία παρέχεται προστασία σε μια βάση δεδομένων βάσει του δικαιώματος του δημιουργού, θα πρέπει αποκλειστικά να περιορίζονται στο στοιχείο ότι η επιλογή ή η διευθέτηση του περιεχομένου της βάσης δεδομένων αποτελεί ίδιο πνευματικό έργο του δημιουργού της [is the author's own intellectual creation]∙ ότι η εν λόγω προστασία αφορά τη διάρθρωση της βάσης

Αιτ. σκέψη 16: ότι, για την προστασία των βάσεων δεδομένων, σύμφωνα με την πνευματική ιδιοκτησία του δημιουργού δεν πρέπει να εφαρμόζονται άλλα κριτήρια, εκτός από την πρωτοτυπία με την έννοια της πνευματικής δημιουργίας [in the sense of the author's intellectual creation], και ότι ειδικότερα, δεν θα πρέπει να γίνεται καμία αξιολόγηση της ποιότητας ή της αισθητικής αξίας της βάσεως δεδομένων.

 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ. Αποσπάσματα Αποφάσεων

Α. «Infopaq» της 16ης Ιουλίου 2009 [Infopaq International A/S κατά Danske Dagblades Forening] (υπόθεση C‑5/08).

45. Ως προς τα στοιχεία των έργων αυτών, τα οποία αφορά η προστασία, επισημαίνεται ότι τα έργα αυτά συντίθενται από λέξεις οι οποίες, θεωρούμενες μεμονωμένα, δεν αποτελούν καθεαυτές πνευματική εργασία του δημιουργού που τις χρησιμοποιεί. Βάσει της επιλογής, της διευθετήσεως και του συνδυασμού των λέξεων αυτών καθίσταται δυνατό στον δημιουργό να εκφράσει το δημιουργικό του πνεύμα [creativity] με πρωτότυπο τρόπο και να καταλήξει σε ένα αποτέλεσμα που αποτελεί πνευματική δημιουργία.

48. Επομένως, η αναπαραγωγή αποσπάσματος ενός προστατευομένου έργου το οποίο, όπως αυτό της κύριας δίκης, περιλαμβάνει ένδεκα συνεχόμενες λέξεις του, δύναται να αποτελέσει εν μέρει αναπαραγωγή, υπό την έννοια του άρθρου 2 της οδηγίας 2001/29, εάν το απόσπασμα αυτό –γεγονός που απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει–περιλαμβάνει ένα στοιχείο του έργου το οποίο, καθεαυτό, εκφράζει την προσωπική πνευματική εργασία του δημιουργού [author’s own intellectual creation].

 

Β. «BSA» της 22ας Δεκεμβρίου 2010, υπόθεση C-393/09 (GUI-graphical user interfaces)

48. Κατά την εκτίμησή του, ο εθνικός δικαστής πρέπει να λάβει υπόψη, μεταξύ άλλων, τη συγκεκριμένη διάταξη ή διάρθρωση όλων των στοιχείων τα οποία αποτελούν μέρος της γραφικής διασυνδέσεως χρήστη για να καθορίσει ποια πληρούν το κριτήριο της πρωτοτυπίας. Συναφώς, το κριτήριο αυτό [δεν] πληρούται από τα στοιχεία της γραφικής διασυνδέσεως χρήστη τα οποία χαρακτηρίζονται αποκλειστικώς από την τεχνική τους λειτουργία.

Γ. «Flos» της 27ης Ιανουαρίου 2011 [Flos SpA κατά Semeraro Casa e Famiglia SpA], υπόθεση C-168/09 (έργα εφαρμοσμένης τέχνης)

34      Εντούτοις, δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο η προστασία του δικαιώματος του δημιουργού έργων που συνίστανται σε μη καταχωρισμένα σχέδια ή υποδείγματα να απορρέει από άλλες οδηγίες, και συγκεκριμένα από την οδηγία 2001/29, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις εφαρμογής της, πράγμα που οφείλει να εξακριβώσει το αιτούν δικαστήριο.

Δ. «FAPL» της 4ης Οκτωβρίου 2011, [Football Association Premier League Ltd και λοιποί κατά QC Leisure και λοιπών (C-403/08) και Karen Murphy κατά Media Protection Services Ltd (C-429/08)] (ποδοσφαιρικοί αγώνες)

98. Οι αθλητικές εκδηλώσεις, όμως, δεν μπορούν να θεωρηθούν πνευματικές δημιουργίες δυνάμενες να χαρακτηριστούν έργα κατά την έννοια της οδηγίας για το δικαίωμα του δημιουργού. Τούτο ισχύει, ειδικότερα, για τους ποδοσφαιρικούς αγώνες, οι οποίοι διέπονται από τους κανόνες του παιχνιδιού που δεν αφήνουν περιθώριο για δημιουργική ελευθερία, όπως νοείται στο πλαίσιο του δικαιώματος του δημιουργού.

Ε. «Painer» της 1ης Δεκεμβρίου 2011 [Eva-MariaPainerv. StandradVerlagsGmbH], υπόθεση C-145/10 (φωτογραφίες)

88      Όπως προκύπτει από τη δέκατη έβδομη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 93/98, ένα έργο είναι αποτέλεσμα πνευματικής εργασίας του δημιουργού όταν αντανακλάται σε αυτό η προσωπικότητά του.

89      Αυτό συμβαίνει όταν ο δημιουργός κατά την παραγωγή του έργου μπόρεσε να εκφράσει τις δημιουργικές του ικανότητες πραγματοποιώντας ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές (βλ., a contrario, απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2011, C‑403/08 και C-429/08, Football Association Premier League κ.λπ., που δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 98).

92. Μέσω των ποικίλων αυτών επιλογών, ο δημιουργός φωτογραφικού πορτρέτου μπορεί, επομένως, να δώσει το «προσωπικό του άγγιγμα» στο έργο που δημιουργήθηκε.

94.  Κατόπιν των προεκτεθέντων, πρέπει επομένως να γίνει δεκτό ότι ένα φωτογραφικό πορτρέτο μπορεί, δυνάμει του άρθρου 6 της οδηγίας 93/98, να προστατεύεται από δικαίωμα δημιουργού υπό την προϋπόθεση, την οποία απόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εξετάσει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, ότι μία τέτοια φωτογραφία είναι αποτέλεσμα πνευματικής εργασίας του δημιουργού η οποία αντανακλά την προσωπικότητά του και εκδηλώνεται με τις ελεύθερες και δημιουργικές του επιλογές κατά την παραγωγή της φωτογραφίας αυτής.

97. Επιπλέον, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι από κανένα στοιχείο της οδηγίας 2001/29 ή άλλης εφαρμοστέας συναφώς οδηγίας δεν προκύπτει ότι το περιεχόμενο της προστασίας αυτής εξαρτάται από ενδεχόμενες διαφοροποιήσεις στις δυνατότητες δημιουργικών παρεμβάσεων κατά την παραγωγή διαφόρων κατηγοριών έργων.

98. Ως εκ τούτου, όσον αφορά τα φωτογραφικά πορτρέτα, η προστασία που παρέχεται από το άρθρο 2, στοιχείο α΄, της οδηγίας 2001/29 δεν μπορεί να είναι μειωμένη σε σχέση με εκείνη της οποίας απολαύουν άλλα έργα, συμπεριλαμβανομένων των άλλων φωτογραφικών έργων.

ΣΤ. «FootballDataco» της 1ης Μαρτίου 2012, (υπόθεση: C‑604/10) (βάσεις δεδομένων)

38. Όσον αφορά τη δημιουργία βάσεως δεδομένων, το κριτήριο αυτό της πρωτοτυπίας πληρούται όταν, λόγω της επιλογής ή της διευθετήσεως των δεδομένων που περιλαμβάνει, ο δημιουργός της εκφράζει τη δημιουργική του ικανότητα με πρωτότυπο τρόπο πραγματοποιώντας ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές (βλ., κατ’ αναλογία, προπαρατεθείσες αποφάσεις Infopaq International, σκέψη 45· Bezpečnostní softwarová asociace, σκέψη 50, και Painer, σκέψη 89) και αποτυπώνει με τον τρόπο αυτό το «προσωπικό άγγιγμά» του (απόφαση Painer, προπαρατεθείσα, σκέψη 92).

39.  Αντιθέτως, το εν λόγω κριτήριο δεν πληρούται όταν η δημιουργία της βάσεως δεδομένων υπαγορεύεται από τεχνικές εκτιμήσεις, κανόνες ή δεσμεύσεις που δεν αφήνουν περιθώριο για δημιουργική ελευθερία (βλ., κατ’ αναλογία, προπαρατεθείσες αποφάσεις Bezpečnostní softwarová asociace, σκέψεις 48 και 49, καθώς και Football Association Premier League κ.λπ., σκέψη 98).

42 Αφετέρου, το γεγονός ότι η δημιουργία της βάσεως δεδομένων προϋποθέτει, ανεξαρτήτως της δημιουργίας των δεδομένων που περιλαμβάνει, σημαντική εργασία και ικανότητα του δημιουργού της, όπως αναφέρεται στην τρίτη περίπτωση του ίδιου ερωτήματος, δεν μπορεί αυτή καθαυτή να δικαιολογήσει την προστασία της βάσει του προβλεπόμενου στην οδηγία 96/9 δικαιώματος του δημιουργού, οσάκις αυτή η εργασία και αυτή η ικανότητα δεν εκφράζουν πρωτοτυπία κατά την επιλογή ή τη διευθέτηση των εν λόγω δεδομένων.

 

Ζ. «SAS» της 2ας Μαΐου 2012, υπόθεση C‑406/10 (λογισμικό και εγχειρίδιο χρήσης λογισμικού)

65 Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι τα διάφορα τμήματα ενός έργου απολαύουν της προστασίας του άρθρου 2, στοιχείο α΄, της οδηγίας 2001/29, υπό την προϋπόθεση ότι περιλαμβάνουν ορισμένα από τα στοιχεία που αποτελούν την έκφραση της προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του έργου αυτού (απόφαση της 16ης Ιουλίου 2009, C‑5/08, Infopaq International, Συλλογή 2009, σ. I‑6569, σκέψη 39).

66 Εν προκειμένω, οι λέξεις-κλειδιά, η σύνταξη, οι εντολές, οι συνδυασμοί εντολών, οι επιλογές, οι προεπιλογές καθώς και οι επαναλήψεις αποτελούνται από λέξεις, από αριθμούς ή από μαθηματικές έννοιες τα οποία, θεωρούμενα μεμονωμένως, δεν αποτελούν καθεαυτά προσωπική πνευματική εργασία του δημιουργού του προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή.

67 Μόνο μέσω της επιλογής, της διευθετήσεως και του συνδυασμού των λέξεων, των αριθμών ή των μαθηματικών εννοιών αυτών καθίσταται δυνατό στον δημιουργό να εκφράσει το δημιουργικό του πνεύμα με πρωτότυπο τρόπο και να καταλήξει σε ένα αποτέλεσμα, το εγχειρίδιο χρήσεως του προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή, που αποτελεί πνευματική δημιουργία (βλ., υπό την έννοια αυτή, προπαρατεθείσα απόφαση Infopaq International, σκέψη 45).

68 Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να ελέγξει αν η αναπαραγωγή των εν λόγω στοιχείων συνιστά την αναπαραγωγή της εκφράσεως της προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του επιμάχου στην υπόθεση της κύριας δίκης εγχειριδίου χρήσεως του προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή.

 

Η. «Nintendo» της 23ης Ιανουαρίου 2014 [Nintendo Co. Ltd κατά PC Box Srl (υπόθεση C‑355/12)], (βιντεοπαινχίδια)

22. Όσον αφορά τα τμήματα ενός έργου, διαπιστώνεται ότι από κανένα στοιχείο της οδηγίας 2001/29 δεν προκύπτει ότι τα τμήματα αυτά υπόκεινται σε διαφορετικό καθεστώς απ’ ό,τι ολόκληρο το έργο. Επομένως, τα τμήματα ενός έργου προστατεύονται από το δικαίωμα του δημιουργού εφόσον μετέχουν, καθεαυτά, στην πρωτότυπη δημιουργία όλου του έργου (βλ. προαναφερθείσα απόφαση Infopaq International, σκέψη 38).

ΑΠΘ

Εισήγηση του Θεόδωρου Χίου, Δρ Νομικής-Δικηγόρου, στην Ημερίδα Εργασίας με τίτλο «Αναβάθμιση του μεταφραστικού επαγγέλματος σε Ελλάδα και Κύπρο και πνευματικά δικαιώματα», που διοργανώθηκε από την Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα την Πέμπτη 7 Απριλίου 2016, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Η παρουσίαση της Εισήγησης είναι διαθέσιμη εδώ.

 

Ι. Εισαγωγή

Η μετάφραση είναι ταυτόχρονα επιστήμη, δεξιότητα και τέχνη. Είναι επιστήμη, διότι η μεθοδολογία της μπορεί να μελετηθεί και να περιγραφεί συστηματικά. Είναι δεξιότητα, διότι το επίπεδο της μετάφρασης εξαρτάται από την εμπειρία του μεταφραστή. Είναι τέχνη, διότι μόνον ένας καλλιτέχνης μπορεί να μεταδώσει αποτελεσματικά κάθε επικοινωνιακή χροιά και πτυχή ενός μηνύματος από μία γλώσσα σε μία άλλη.

Η μετάφραση ως προϊόν (μεταφραστικής) δραστηριότητας [1] είναι λοιπόν ένα έργο επιστημονικό, δεξιοτεχνικό και καλλιτεχνικό, σε διαφορετικά ποσοστά, ανάλογα με το είδος και το περιεχόμενο του αρχικού μεταφραζόμενου κειμένου.

Η παρουσίαση μου έχει τίτλο γενικό. Πνευματικά δικαιώματα και μετάφραση. Αποσκοπεί να παρουσιάσει συνοπτικά το ισχύον στην Ελλάδα νομικό πλαίσιο των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας του μεταφραστή επί του προϊόντος της μεταφραστικής δραστηριότητας, ήτοι του μεταφρασθέντος έργου.

Θα προσπαθήσω να απαντήσω τα εξής βασικά ερωτήματα που απασχολούν τους μεταφραστές αναφορικά με τα πνευματικά δικαιώματα επί του μεταφρασθέντος έργου τους.

-  Τι προστατεύεται;

-  Ποιος προστατεύεται;

-  Πώς προστατεύεται;

-  Τι περιλαμβάνει η προστασία;

-  Το δίκαιο συμβάσεων του μεταφραστή: Θεωρία και Πράξη

Προς το σκοπό αυτό, θα εξετάσω αρχικά την προστασία της μετάφρασης (ΙΙ) και εν συνεχεία την εκμετάλλευση της μετάφρασης (ΙΙΙ).

 

ΙΙ. Η προστασία της μετάφρασης

 

 α) Τι προστατεύεται;

i) Έργο λόγου που αποδίδει ένα κείμενο σε μία άλλη γλώσσα από την αρχική.

Το αντικείμενο προστασίας είναι η μετάφραση όχι ως διανοητική διεργασία και διαδικασία αλλά ως αποτέλεσμα της μεταφραστικής δραστηριότητας, ως προϊόν διανοίας. Η προστατευόμενη από το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας μετάφραση είναι το έργο γραπτού λόγου (κείμενο) το οποίο αποτελεί την απόδοση ενός υφιστάμενου κειμένου από μία γλώσσα, ιδίωμα ή διάλεκτο σε άλλη γλώσσα, χωρίς αλλαγές εκτός από εκείνες που επιβάλλονται από τις γλωσσικές απαιτήσεις και υφολογικές ανάγκες του μεταφρασμένου κειμένου [2]: μετάφραση λογοτεχνικού έργου, επιστημονικού άρθρου, κλπ.

O νόμος αναφέρει ρητά τις μεταφράσεις ανάμεσα στα εν δυνάμει προστατευόμενα έργα (άρθρο 2 παρ. 2 Ν. 2121/1993) (εφεξής η αναφορά αριθμών άρθρων αφορά τον Ν. 2121/1993 εκτός αν ορίζεται διαφορετικά).

ii) Πνευματικό δημιούργημα, προϊόν πνευματικής και δημιουργικής διαδικασίας.

Για την προστασία μίας μετάφρασης από πνευματική ιδιοκτησία απαιτείται προσωπική πνευματική και δημιουργική συμβολή του μεταφραστή.

Έτσι, δεν αποτελεί προστατευόμενο έργο η αυτόματη μετάφραση που πραγματοποιείται από λογισμικό, ιδίως όταν οι ανθρώπινες παρεμβάσεις είναι ελάχιστες και αγγίζουν τα όρια της απλής επιμέλειας κειμένου (πχ. Googletranslator) [3]. Ομοίως υπολείπονται καταρχήν δημιουργικής διαδικασίας η απλή επιμέλεια ή διόρθωση ενός κειμένου μιας μετάφρασης.

iii) Πρωτότυπη μετάφραση.

Η μετάφραση, πέρα από το γεγονός ότι πρέπει να είναι προϊόν πνευματικής και δημιουργικής συμβολής ενός ανθρώπου, αποτελεί προστατευόμενο έργο εφόσον είναι πρωτότυπη. Σύμφωνα με την κρατούσα θεωρία της «στατιστικής μοναδικότητας» του έργου, η πρωτοτυπία βασίζεται στην κρίση ότι κατά λογική πιθανολόγηση, κάτω από τις ίδιες ακριβώς συνθήκες και με τους ίδιους στόχους κανένας άλλος δημιουργός δεν θα ήταν σε θέση να δημιουργήσει όμοιο έργο [4], σημαδεύοντας με την προσωπικότητά του το έργο [5].

Περαιτέρω, το κριτήριο της πρωτοτυπίας υπόκειται σε μία σειρά διαβαθμίσεων. Έτσι, μία μετάφραση είναι πρωτότυπη όταν παρουσιάζει ατομική ιδιομορφία και ιδιαιτερότητα [6] ή κάποιο ελάχιστο όριο δημιουργικού ύψους, ώστε να μην συνιστά προϊόν ρουτίνας αλλά να έχει κάποια απόσταση από τα γνωστά [7], καθημερινά και αυτονόητα [8].

 

Η ιδιομορφία του κριτηρίου της πρωτοτυπίας στις μεταφράσεις

Ασφαλώς, η βάση της εργασίας του μεταφραστή είναι ένα υφιστάμενο έργο, πράγμα που οπωσδήποτε περιορίζει τη δημιουργική του ελευθερία. Πάντως, η νοηματική απόδοση του νοήματος ενός έργου λόγου σε μία άλλη γλώσσα απαιτεί αφενός το σεβασμό του αρχικού κειμένου και αφετέρου την προσαρμογή αυτού στις υφολογικές και γλωσσολογικές υπαγορεύσεις μίας άλλης γλώσσας. Έτσι, η πρωτότυπη συμβολή του μεταφραστή εντοπίζεται στην επιλογή των κατάλληλων γλωσσικών στοιχείων και σχημάτων (λέξεις, ύφος, εκφράσεις) που επιτρέπουν την «ισοδύναμη» αλλά και συνεκτική απόδοση του μεταφραζόμενου έργου σε μία άλλη γλώσσα.

Υπό την έννοια αυτή, στερούνται συνήθως πρωτοτυπίας οι μεταφράσεις κειμένων που τα ίδια στερούνται πρωτοτυπίας, όπως οι μεταφράσεις μενού και τιμοκαταλόγων, συστατικών ή οδηγιών χρήσης προϊόντων, πινακίδων και σημάνσεων κλπ [9].

Ομοίως, οι επίσημες μεταφράσεις κειμένων άσκησης πολιτειακής αρμοδιότητας (πχ. η επίσημη μετάφραση ενός νόμου από κρατικό όργανο) (άρ. 2 παρ. 5) δεν αποτελούν προστατευόμενα έργα [10].

iv) Άλλα ζητήματα.

Η προστασία μίας πρωτότυπης μετάφρασης δεν επηρεάζεται επουδενί από την αξία ή τον προορισμό του μεταφραζόμενου έργου (μετάφραση άρλεκιν, ποίησης, κ. ο. κ). Επίσης, το κριτήριο της πρωτοτυπίας που θέτει ο νόμος δεν εξαρτάται από οποιοδήποτε ποσοτικό κριτήριο σχετικά με την έκταση του έργου [11]. Πάντως, η προστασία της μετάφρασης ενός τίτλου ή μίας μεμονωμένης λέξης παραμένει οριακή, διότι το κείμενο της μετάφρασης θα πρέπει να έχει την έκταση εκείνη που απαιτείται για να αναπτυχθεί το δημιουργικό ύψος και η μοναδικότητά του [12]. Είναι πολύ δύσκολο, όχι βέβαια και αδύνατο, να υπάρχει πρωτοτυπία σε μεμονωμένες λέξεις ή σε πολύ μικρούς συνδυασμούς λέξεων, δεδομένου ότι το έδαφος για να αναπτυχθεί πρωτοτυπία και να αποτυπωθεί στον τίτλο η προσωπικότητα του μεταφραστή, είναι περιορισμένο.

 

β) Ποιος προστατεύεται;
 

Υποκείμενο προστασίας από την πνευματική ιδιοκτησία και αρχικός δικαιούχος των σχετικών δικαιωμάτων που θα δούμε παρακάτω είναι πάντοτε ο δημιουργός της μετάφρασης, δηλαδή ο μεταφραστής (άρ. 6 παρ. 1).

 

Εφόσον η μετάφραση είναι έργο συνεργασίας, δηλαδή προϊόν άμεσης σύμπραξης δύο ή περισσότερων δημιουργών (για παράδειγμα, η εξ ημισείας μετάφραση ενός λογοτεχνικού έργου), τότε όλοι οι συνδημιουργοί είναι οι αρχικοί συνδικαιούχοι κατά ίσα μέρη, εφόσον δεν συμφωνήθηκε αλλιώς μεταξύ τους (άρ. 7 παρ. 1).

 

γ) Πώς προστατεύεται;

 

Η πνευματική ιδιοκτησία του μεταφραστή επί της μετάφρασης αποκτάται με τη δημιουργία της μετάφρασης, αυτοδικαίως και χωρίς την τήρηση διατυπώσεων (δηλ. την κατάθεση//υποβολή κλπ. σε δημόσια αρχή ή αλλού) (άρ. 1 παρ. 1 και 6 παρ. 2).

 

Ως δημιουργός τεκμαίρεται το φυσικό πρόσωπο το όνομα του οποίου εμφανίζεται επί του υλικού φορέα του έργου κατά τον τρόπο που συνήθως χρησιμοποιείται στις συναλλαγές για την ένδειξη του δημιουργού (άρ. 10 παρ. 1) [13].

 

δ) Τι περιλαμβάνει η προστασία;

 

Ο μεταφραστής, με τη δημιουργία πρωτότυπης μετάφρασης, σύμφωνα με όσα είπαμε πιο πάνω, αποκτά αυτοδικαίως, ως αποκλειστικά και απόλυτα δικαιώματα, το δικαίωμα της εκμετάλλευσης της μετάφρασης (περιουσιακό δικαίωμα) και το δικαίωμα της προστασίας του προσωπικού του δεσμού προς αυτήν (ηθικό δικαίωμα).

Έτσι, ο μεταφραστής αποκτά όλες τις εξουσίες που απορρέουν από το περιουσιακό και το ηθικό δικαίωμα [14], δηλαδή:

 

Το περιουσιακό δικαίωμα επί της μετάφρασης δίνει το δικαίωμα στο μεταφραστή να επιτρέπει ή να απαγορεύει, ιδίως:

 

-       την άμεση ή έμμεση, προσωρινή ή μόνιμη αναπαραγωγή με οποιοδήποτε μέσο και μορφή, εν όλω ή εν μέρει (ψηφιοποίηση, φωτοτύπηση κλπ). Έχει κριθεί για παράδειγμα ότι υφίσταται προσβολή της πνευματικής ιδιοκτησίας του μεταφραστή όταν αντιγράφεται αυτούσιο όλο το κείμενο της μετάφρασης ενώ είχε δοθεί άδεια χρήσης μόνο μέρους αυτής (ΠΠρΑθ 1322/1997, ΝοΒ, σελ. 285).

 

-       τη διανομή στο κοινό με οποιαδήποτε μορφή μέσω πώλησης ή με άλλους τρόπους

 

-       την εκμίσθωση και δημόσιο δανεισμό, όσον αφορά το πρωτότυπο ή τα αντίτυπα των έργων τους.

 

-       τη δημόσια εκτέλεση και παρουσίαση στο κοινό (π.χ. απαγγελία μίας μεταφρασμένης ποίησης, «ανέβασμα» μεταφρασμένου θεατρικού έργου).

 

Το ηθικό δικαίωμα αφορά ιδίως:

 

-       την εξουσία δημοσίευσης: να αποφασίζει για το χρόνο, τον τόπο και τον τρόπο κατά τους οποίους η μετάφραση θα γίνει προσιτή στο κοινό.

 

-       την εξουσία πατρότητας (αναφορά του μεταφραστή ως δημιουργού)

 

-       την εξουσία διατήρησης ακεραιότητας της μετάφρασης: απαγόρευση κάθε παραμόρφωσης, περικοπής ή άλλης τροποποίησης του έργου του, καθώς και κάθε προσβολής του δημιουργού οφειλόμενης στις συνθήκες παρουσίασης του έργου στο κοινό

 

-       την υπό προϋποθέσεις υπαναχώρηση από συμβάσεις μεταβίβασης του περιουσιακού δικαιώματος ή εκμετάλλευσής του ή άδειας εκμετάλλευσής του εφόσον αυτό είναι αναγκαίο για την προστασία της προσωπικότητάς του εξαιτίας μεταβολής στις πεποιθήσεις του ή στις περιστάσεις

 

Επίσης, οι μεταφραστές δικαιούνται εύλογη αμοιβή ως αντιστάθμισα για την ελεύθερη ιδιωτική αναπαραγωγή, εφόσον γίνουν μέλη του αρμόδιου ΟΣΔ (ΟΣΔΕΛ) (18 παρ. 3).

 

Μία ιδιαιτερότητα της προστασίας μεταφρασμάτων από πνευματική ιδιοκτησία: Η μετάφραση ως παράγωγο έργο και η σύνδεση με το αρχικό (μεταφρασμένο) έργο.

 

Η μετάφραση αποτελεί παράγωγο έργο διότι εκκινεί από ένα προϋφιστάμενο έργο και συνιστά μετατροπή/διασκευή αυτού σε μία άλλη γλώσσα.

 

Το περιουσιακό και ηθικό δικαίωμα του μεταφραστή αφορούν ακριβώς το παράγωγο έργο, δηλαδή τη μετάφραση καθ’ εαυτή και όχι το αρχικό μεταφραζόμενο έργο, το οποίο διατηρεί την αυτοτέλειά του και του οποίου το νομικό καθεστώς παραμένει αυτόνομο (άρ. 2 παρ. 2 εδ. β’) [15].

 

Συνεπώς στο μεταφρασμένο έργο εμπεριέχονται δύο «στρώματα» δικαιωμάτων τα οποία συνυπάρχουν και συμπλέκονται το ένα με το άλλο: τα δικαιώματα του δημιουργού του αρχικού έργου (εφόσον αυτό προστατεύεται) και τα δικαιώματα του μεταφραστή επί του παράγωγου έργου, δηλαδή της μετάφρασης.

 

Αυτό σημαίνει ότι για την οικονομική εκμετάλλευση της μετάφρασης από έναν τρίτο (πχ. εκδότη), απαιτείται και άδεια (ή απόκτηση δικαιωμάτων) τόσο από τον δικαιούχο πνευματικής ιδιοκτησίας επί του αρχικού έργου όσο και από τον μεταφραστή [16]. Ομοίως, για μία αυτοέκδοση από τον ίδιο το μεταφραστή μετάφρασης ενός έργου τρίτου, απαιτείται άδεια (μετάφρασης και έκδοσης) από τον δικαιούχο του αρχικού έργου. Δεν απαιτείται άδεια από το δημιουργό του αρχικού έργου εφόσον η μετάφραση πραγματοποιείται για ιδιωτική χρήση (πχ. εξάσκηση) ή εφόσον το μεταφραζόμενο έργο δεν προστατεύεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (π.χ. Αρχαίοι συγγραφείς) [17].

 

Διάρκεια προστασίας

Η διάρκεια προστασίας της μετάφρασης από πνευματική ιδιοκτησία (περιουσιακές και ηθικές εξουσίες) εκτείνεται όσο η ζωή του δημιουργού-μεταφραστή και εβδομήντα (70) χρόνια μετά το θάνατό του (άρθρο 29 παρ. 1), ανεξάρτητα από τη διάρκεια προστασίας του αρχικού έργου.

 

Ένδικα μέσα προστασίας-"Πειρατεία"

 

Ο μεταφραστής απολαμβάνει τα μέτρα προστασίας που προβλέπει ο Ν. 2121/1993 στα άρθρα 59 επ. και τα οποία του επιτρέπουν να στραφεί εναντίον όποιου παραβιάζει τις αποκλειστικές εξουσίες που απολαμβάνει επί της δημιουργίας του.

 

Ο μεταφραστής δύναται να κάνει χρήση των ένδικων μέσων που προβλέπει ο νόμος αξιώνοντας αστικές και ποινικές κυρώσεις του προσβολέα σε περίπτωση μη αδειοδοτημένης χρήσης και εκμετάλλευσης της μετάφρασης.

 

Η σύμπραξη ή συναίνεση του δημιουργού του αρχικού έργου για τη δικαστική επιβολή του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας του μεταφραστή δεν είναι απαραίτητη [18], δεδομένου ότι η ζητούμενη προστασία θα αφορά αποκλειστικά το παράγωγο έργο της μετάφρασης.

 

ΙΙΙ. Η εκμετάλλευση της μετάφρασης: Το δίκαιο συμβάσεων του μεταφραστή Θεωρία και Πράξη

 

Τα πνευματικά δικαιώματα του μεταφραστή επί μίας πρωτότυπης μετάφρασης αποτελούν κεφάλαιο διανοητικό. Ως τέτοιο, είναι δεκτικό οικονομικής εκμετάλλευσης.

 

Τις πιο πολλές φορές, η εκμετάλλευση των πνευματικών δικαιωμάτων γίνεται μέσω της υπογραφής συμβάσεων μεταξύ του μεταφραστή και τρίτων (εργοδότη, παραγγελιοδότη, εκδότη). Το περιεχόμενο των συμβάσεων αυτών καθορίζεται κατ’ αρχήν ελεύθερα από τα μέρη, με την επιφύλαξη ιδίως των ειδικών διατάξεων οι οποίες αποτελούν το λεγόμενο συμβατικό δίκαιο του μεταφραστή.

 

Η συμβατική εκμετάλλευση των πνευματικών δικαιωμάτων του μεταφραστή αφορά κατά βάση τα περιουσιακά δικαιώματα. Συχνά όμως αγγίζει και τις εξουσίες του ηθικού δικαιώματος (για παράδειγμα συχνά συνομολογείται περιορισμός του ηθικού δικαιώματος του μεταφραστή για την ακεραιότητα του έργου του όταν ο εκδότης αποκτά το δικαίωμα να προβαίνει σε τροποποιήσεις λεκτικές, συντακτικές ή άλλης φύσεως στη μετάφραση).

 

Ας εξετάσουμε τώρα τις ακόλουθες βασικές μορφές που δύναται να λάβει η συμβατική εκμετάλλευση των πνευματικών δικαιωμάτων του μεταφραστή:

 

1)  Μισθωτός μεταφραστής

 

Στην περίπτωση κατά την οποία ο μεταφραστής πραγματοποιεί μεταφράσεις για έναν εργοδότη στα πλαίσια σύμβασης εξαρτημένης εργασίας (μισθωτός μεταφραστής), αρχικός δικαιούχος των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας επί των (πρωτότυπων) μεταφράσεων είναι ο δημιουργός-μεταφραστής. Εντούτοις, αν δεν υπάρχει αντίθετη συμφωνία, στον εργοδότη μεταβιβάζονται αυτοδικαίως εκείνες οι εξουσίες από το περιουσιακό δικαίωμα, που είναι αναγκαίες για την εκπλήρωση του σκοπού της σύμβασης (άρθρο 8).

 

Στην πράξη, η σύμβαση εργασίας θα προβλέπει πλήρη και απεριόριστη μεταβίβαση πνευματικών δικαιωμάτων επί των μεταφράσεων που δημιουργεί ο μισθωτός μεταφραστής.

 

Ο δε μισθός του μεταφραστή συμπεριλαμβάνει και την αμοιβή για την εν λόγω μεταβίβαση των πνευματικών δικαιωμάτων (βλ και άρθρο 32 παρ. 2).

 

2)  Σύμβαση Παραγγελίας μετάφρασης

 

Η δημιουργία μίας μετάφρασης συχνά λαμβάνει χώρα στα πλαίσια μιας παραγγελίας/ανάθεσης έργου από κάποιον τρίτο προς το μεταφραστή. Παράδειγμα μίας τέτοιας περίπτωσης είναι η ανάθεση μετάφρασης του περιεχομένου μίας ιστοσελίδας ή η μετάφραση μίας επιστολής.

 

Σε μία τέτοια περίπτωση, ο μεταφραστής θα συνδέεται με τον εργοδότη με σύμβαση παραγγελίας, η οποία συνήθως αντιστοιχεί σε σύμβαση έργου ή εντολής. Βάσει αυτής, ο μεταφραστής θα υποχρεούται να εκπονήσει/παραδώσει το συμφωνημένο έργο (δηλαδή τη μετάφραση) στο συμφωνημένο χρόνο και με τη συμφωνημένη αμοιβή.

 

Στα πλαίσια σύμβασης παραγγελίας μετάφρασης, ο μεταφραστής παραμένει ελεύθερος δημιουργός και εργάζεται αυτόνομα, δεν υπάγεται δηλαδή σε καθεστώς νομικής εξάρτησης από τον εργοδότη, όπως στην περίπτωση του μισθωτού μεταφραστή που εξετάσαμε πιο πριν. Συνεπώς, ο μεταφραστής παραμένει ο αρχικός δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων επί της πρωτότυπης μετάφρασης. Δεν υφίσταται αυτοδίκαιη μεταβίβαση ή παραχώρησης άδειας χρήσης των πνευματικών δικαιωμάτων επί της παραγγελθείσας μετάφρασης, διότι απουσιάζει η σχέση εξαρτημένης εργασίας. Ο μεταφραστής δεν είναι μισθωτός, αλλά ελεύθερος επαγγελματίας.

 

Ομοίως, η μεταβίβαση του υλικού φορέα της μετάφρασης, πχ. αποστολή αρχείου ή εντύπου με τη μετάφραση δεν συνεπιφέρει και μεταβίβαση των πνευματικών δικαιωμάτων επ’ αυτής, παρά μόνο εάν αυτό έχει ρητά συμφωνηθεί (άρθρο 17).

 

Τα ανωτέρω έχουν ως συνέπεια ότι:

 

1.   Η συμφωνία για τη δημιουργία και παράδοση της παραγγελθείσας μετάφρασης δε συνεπάγεται αυτομάτως και μεταβίβαση των πνευματικών δικαιωμάτων επί της μετάφρασης στον παραγγέλοντα. Αντίθετα, στη σύμβαση παραγγελίας απαιτείται κατ’ αρχήν ρητή πρόβλεψη για μεταβίβαση ή παραχώρηση άδειας εκμετάλλευσης (τόπος, χρόνος, έκταση κλπ) η οποία μάλιστα θα πρέπει να γίνεται εγγράφως.

 

2.Η αμοιβή για την μεταβίβαση ή παραχώρηση χρήσης πνευματικών δικαιωμάτων στα πλαίσια μίας σύμβασης παραγγελίας διαχωρίζεται κατ’ αρχήν από την αμοιβή για την εκπόνηση της μετάφρασης (η οποία αντιστοιχεί στην αντιπαροχή στα πλαίσια σύμβασης έργου) και διέπεται από τις ειδικές προστατευτικές διατάξεις του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας για την αμοιβή του δημιουργού: Έτσι, η εν λόγω αμοιβή θα πρέπει να συμφωνείται κατ’ αρχήν και επί ποινή ακυρότητας της σύμβασης σε ορισμένο ποσοστό επί του προϊόντος που προκύπτει από την εκμετάλλευσης της μετάφρασης, το ύψος του οποίου καθορίζεται ελεύθερα μεταξύ των μερών. Κατ’ εξαίρεση, η αμοιβή μπορεί να υπολογίζεται σε ορισμένο κατ’ αποκοπή ποσό, στις περιπτώσεις που εξαντλητικά απαριθμεί ο νόμος (άρθρο 32 παρ. 1). Η κατ’ αποκοπή αμοιβή πάντως είναι συνηθέστερη σε περίπτωση παραγγελίας μετάφρασης, δεδομένου ότι συνήθως η βάση υπολογισμού της ποσοστιαίας αμοιβής είναι πρακτικά αδύνατο να προσδιοριστεί. Η αμοιβή αυτή δύναται να αντιστοιχεί σε εφάπαξ χρηματική καταβολή ή σε ορισμένο ποσό ανά αριθμό σελίδων, φύλλων ή λέξεων.

 

3)  Σύμβαση Έντυπης Μετάφρασης

 

Αρκετά συνήθης είναι και η σύμβαση έντυπης μετάφρασης, η σύμβαση δηλαδή που συνδέει κατά κανόνα έναν ανεξάρτητο επαγγελματία μεταφραστή και όχι μισθωτό μεταφραστή [19] με τον εκδότη έντυπης έκδοσης, δια μέσω της οποίας επιδιώκεται η μετάφραση και έκδοση ενός έργου λόγου (δοκίμιο, μυθιστόρημα, επιστημονικό έργο κλπ.) σε έντυπη μορφή. Βάσει της σύμβασης αυτής, ο μεταφραστής αναλαμβάνει την υποχρέωση να μεταφράσει το πρωτότυπο έργο λόγου και να μεταβιβάσει στον εκδότη (τουλάχιστον) τις αναγκαίες για την έκδοση του μεταφρασμένου έργου περιουσιακές εξουσίες (αναπαραγωγή και διανομή ιδίως). Δεν είναι απίθανο δε να προβλέπεται ρήτρα αποκλειστικότητας παροχής υπηρεσιών από το μεταφραστή προς τον συγκεκριμένο εκδότη.

 

Σύμφωνα με τις ειδικές ρυθμίσεις που προβλέπονται στο νόμο περί πνευματικής ιδιοκτησίας υπέρ του μεταφραστή:

 

        α) Η αμοιβή που οφείλει να καταβάλει ο εκδότης έντυπης έκδοσης στο μεταφραστή ενός έργου για τη μετάφραση, την αναπαραγωγή και διανομή του έργου συμφωνείται σε ορισμένο ποσοστό επί της τιμής λιανικής πώλησης όλων των πωλούμενων αντιτύπων. Το ύψος του ποσοστού αυτού θα καθορίζεται από τα μέρη ελεύθερα (33 παρ. 6). Η ρύθμιση αυτή δεν δύναται να παρακαμφθεί με συμφωνία των μερών η οποία εμπεριέχει επαχθέστερη για το δημιουργό ρύθμιση, επί ποινή ακυρότητας του συγκεκριμένου όρου (άρθρο 39).

 

        Κατ’ εξαίρεση μόνο, μπορεί να συμφωνηθεί έγκυρα κατ’ αποκοπήν ποσό σε ορισμένες περιπτώσεις που ορίζει ρητά ο νόμος (αρ. 33 παρ. 6 και 2) όπως μετάφραση σχολικού βιβλίου ή βοηθήματος, λευκώματος, μη λογοτεχνικού εικονογραφημένου παιδικού βιβλίου, προλόγου, ημερολογίου και άλλων.

 

        β) To όνομα του μεταφραστή θα πρέπει να αναφέρεται υποχρεωτικά και με εμφανή τρόπο στη σελίδα του κύριου τίτλου του βιβλίου. Μετά από συμφωνία με τον εκδότη, το όνομα του μεταφραστή μπορεί να αναφέρεται και στο εξώφυλλο του βιβλίου (άρ. 33 παρ. 7).

 

Περαιτέρω, κατ’ εφαρμογήν ειδικής διάταξης νόμου (άρ. 33 παρ.6 και 5), προς εξυπηρέτηση του ελέγχου του αριθμού των πωλούμενων βιβλίων, θα πρέπει όλα τα αντίτυπα του μεταφρασμένου έργου να φέρουν την υπογραφή του μεταφραστή, εκτός αν συμφωνηθεί άλλος τρόπος ελέγχου) [20].

 

 

4) Αμοιβή μεταφραστή για ανέβασμα «θεατρικής παράστασης».

 

Για το νόμιμο ανέβασμα θεατρικής παράστασης βασισμένης σε μεταφρασμένο θεατρικό έργο, μεταξύ άλλων απαιτείται η λήψη άδειας από το μεταφραστή του εν λόγω έργου.

 

Ο νόμος με ειδική σχετική διάταξη, προβλέπει ποσοστιαία αμοιβή υπέρ του μεταφραστή για την παραχώρηση άδειας για πραγματοποίηση θεατρική παράστασης που στηρίζεται στο μεταφρασμένο έργο. Η αμοιβή αυτή υπολογίζεται επί των ακαθάριστων εισπράξεων μετά την αφαίρεση του φόρου δημοσίων θεαμάτων και καταβάλλεται από τον διοργανωτή της θεατρικής παράστασης. Η ποσοστιαία αμοιβή του μεταφραστή καθορίζεται τουλάχιστον σε 22% για τα κρατικά θέατρα, 10% για τα ιδιωτικά θέατρα για παραστάσεις μεταφρασμένων κλασσικών, αρχαίων ή νεώτερων έργων και 5% για μεταφρασμένα έργα σύγχρονου διεθνούς ρεπερτορίου (άρθρο 36 παρ. 1 και 2).

 

Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι μεταφραστές στην πράξη.

 

Στην πράξη, η εκμετάλλευση των πνευματικών δικαιωμάτων των μεταφραστών παρουσιάζει δυσκολίες, σε τέτοιο βαθμό ορισμένες φορές που ίσως είναι πιο δόκιμο να μιλάμε για εκμετάλλευση των μεταφραστών και όχι των μεταφράσεων.

 

Αυτό συμβαίνει κατά τη γνώμη μου για δύο λόγους:

 

1)  Οι μεταφραστές δεν γνωρίζουν τα δικαιώματά τους

 

Τις πιο πολλές φορές, oι μεταφραστές δεν γνωρίζουν πλήρως ή αγνοούν το καθεστώς προστασίας της εκάστοτε δημιουργίας τους και τα δικαιώματα που τους παρέχει ο νόμος για τη συμβατική εκμετάλλευση των μεταφράσεων. Έτσι, ειδικά στις περιπτώσεις παραγγελίας μεταφράσεων δεν υπάρχουν πάντα έγγραφες συμφωνίες που να ρυθμίζουν το ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων, πολλώ δε μάλλον δεν ορίζεται ή δεν λαμβάνεται υπόψη αμοιβή για τη μεταβίβαση/παραχώρησης χρήσης δικαιωμάτων παρά μόνο η αμοιβή για την εκπόνηση της μετάφρασης.

 

2)  Οι μεταφραστές είναι το αδύναμο μέρος των συμβάσεων.

 

Τις πιο πολλές φορές, ο μεταφραστής είναι συνήθως το αδύναμο μέρος της συμφωνίας και αναγκάζεται να αποδέχεται τους επιβαλλόμενους όρους από μέρους του ισχυρότερου αντισυμβαλλόμενου (ιδίως στις εκδοτικές συμβάσεις μετάφρασης-take it or leave it). Ως εκ τούτου, οι συμβάσεις συνήθως εμπεριέχουν ρήτρες υπέρμετρης δέσμευσης, με τις οποίες μεταβιβάζεται συνήθως το σύνολο των περιουσιακών εξουσιών τους επί της μετάφρασης για όλη τη διάρκεια προστασίας. Εξάλλου, στις συμβάσεις έντυπης μετάφρασης, ο μεταφραστής συνήθως μεταβιβάζει και άλλες εξουσίες πέραν των αναγκαίων για την έκδοση (εξουσία αναπαραγωγής και διανομής κατά βάση) (περιπτώσεις περαιτέρω χρήσης της μετάφρασης, δηλαδή διασκευών πχ. μεταφορά σε σενάριο, θεατρικό έργο κλπ.) Με τον τρόπο αυτό, ο μεταφραστής αποξενώνεται από το έργο του. [βλ. για παράδειγμα ρήτρα σε συμφωνητικό έντυπης μετάφρασης: «Ο μεταφραστής εκχωρεί στον εκδότη τα δικαιώματα της πνευματικής του ιδιοκτησίας και της μετάφρασης για όλο το νόμιμο χρόνο της προστασίας τους»]

 

Επίσης, ορισμένες φορές οι προτεινόμενες από τον αντισυμβαλλόμενο ρήτρες που σχετίζονται με την αμοιβή για τα πνευματικά δικαιώματα είτε δεν είναι σύμφωνες με τις προστατευτικές διατάξεις που προβλέπει ο νόμος υπέρ των μεταφραστών, πχ. δεν προβλέπεται ποσοστιαία αμοιβή υπέρ του μεταφραστή,

 

είτε

 

είναι τυπικά νόμιμες, προβλέποντας συχνά ένα ευτελές ποσοστό (πχ. 0,001% επί της λιανικής τιμής) το οποίο εξαντλείται με κατ’ αποκοπή καταβολή ενός ποσού ως έναντι της διαρκούς καταβολής ποσοστών. Μία τέτοια πρακτική δύναται να είναι επιβλαβής για τα συμφέροντα του μεταφραστή, ιδίως σε περιπτώσεις έργων που παρουσιάζουν σημαντική εμπορική επιτυχία.

 

 

IV. Αντί Επιλόγου: Προτάσεις για αναβάθμιση του μεταφραστικού επαγγέλματος:

 

Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι μεταφραστές στην πράξη αναφορικά με την προστασία των πνευματικών τους δικαιωμάτων θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με:

  • Εμπεριστατωμένη ενημέρωση για θέματα μετάφρασης και πνευματικών δικαιωμάτων (όπως γίνεται στην παρούσα εκδήλωση) στα πλαίσια ημερίδων ή άλλων εκδηλώσεων.
  • Ένταξη της θεματικής στο πρόγραμμα σπουδών των μεταφραστικών σχολών. Απόφοιτοι του τμήματος Ξένων γλωσσών μετάφρασης και διερμηνείας με διαβεβαίωσαν ότι δεν έχουν διδαχθεί ποτέ κάτι τέτοιο.
  • Αναζήτηση νομικής συμβουλής από εξειδικευμένο νομικό σύμβουλο στα πλαίσια της εξάσκησης του επαγγέλματος του μεταφραστή.
  • Ενίσχυση της διαπραγματευτικής δύναμης των μεταφραστών μέσω συλλογικής διαπραγμάτευσης μεταξύ των αρμόδιων επαγγελματικών ενώσεων μεταφραστών και των εκδοτών ή άλλων αντισυμβαλλομένων.
  • Η εν λόγω διαπραγμάτευση θα μπορούσε να αποβλέπει στη δημιουργία αμοιβαία αποδεκτών πρότυπων συμβάσεων, υποδειγμάτων μετάφρασης τα οποία θα προασπίζουν τα συμφέροντα των μεταφραστών.

 

Σας ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας.

 

 

_______________

 

Yποσημειώσεις:

 

[1] Βλ. Α. Δεσποτίδου, «Άρθρο 33» σε Λ. Κοτσίρης, Ε. Σταματούδη (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον ερμηνεία του Ν. 2121/1993, αρ. 39, σελ. 669.

 

[2] Βλ. Α. Δεσποτίδου, «Άρθρο 33» σε Λ. Κοτσίρης, Ε. Σταματούδη (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον ερμηνεία του Ν. 2121/1993, αρ. 39, σελ. 669.

 

[3] Π. Κοριατοπούλου, Χ. Τσίγγου, Πνευματική Ιδιοκτησία. Λημματογραφημένη ερμηνεία, Νομική Βιβλιοθήκη, 2008, λήμμα: «Μετάφραση», σελ. 314. Για πληρέστερη ανάλυση βλ. Σ. Σταυρίδου, «Η μετάφραση κατά το νέο δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας (ν. 2121/1993), ΕλλΔνη, 1994, σελ. 1000 επ. και ιδίως σελ. 1001-1002.

 

[4] Βλ. για παράδειγμα ΠΠρΑθ. 525/2013, αδημ. Με ελαφρώς παραλλαγμένη διατύπωση βλ. ΑΠ (ποιν) 2330/2007, Ποιν.Χρ., 2008, σελ. 2, σύμφωνα με την οποία «κάτω από όμοιες συνθήκες και με όμοιους στόχους κανένας άλλος δεν θα δημιουργούσε ένα όμοιο έργο».

 

[5] Bλ. ΕφΑθ 7909/2002, ΔΕΕ, σελ. 298, σημ. Ν. Κυπρούλη

 

[6] Στο σημείο αυτό δύναται να επισημανθεί πως η ατομική ιδιομορφία του έργου πηγάζει από την ατομικότητα του δημιουργού η οποία αντικατοπτρίζεται στο έργο. Για το λόγο αυτό, έχει επισημανθεί στη νομολογία πως η πρωτοτυπία αναφέρεται στα στοιχεία που συνδέουν το έργο με την προσωπικότητα του δημιουργού, βλ. ΜΠρΓιαν. 451/2009, Αρμενόπουλος, 2010, σελ. 1152 επ.

 

[7] Σημειώνεται πως «χωρίς να απαιτείται το έργο να είναι «νέο» σε σχέση με τα προϋπάρχοντα, ωστόσο θεωρητικά γίνεται μία σύγκριση σε σχέση με αυτά που ήδη υπάρχουν ή εκείνα που ενδέχεται να δημιουργηθούν στο μέλλον», Ε. Σταματούδη, «Άρθρο 2» σε Λ. Κοτσίρης, Ε. Σταματούδη (επιμ.), Νόμος για την πνευματική ιδιοκτησία-Ερμηνεία κατ’ άρθρο, έκδ. Σάκκουλας, 2009, αρ. 30, σελ. 33.

 

[8] Βλ. ιδίως ΑΠ 267/1995, ΝοΒ 1995, σελ. 893 αλλά και τις αποφάσεις σε Ε. Σταματούδη, «Άρθρο 2» σε Λ. Κοτσίρης, Ε. Σταματούδη (επιμ.), Νόμος για την πνευματική ιδιοκτησία-Ερμηνεία κατ’ άρθρο, έκδ. Σάκκουλας, 2009, αρ. 30-31, σελ. 32 επ. Πιο πρόσφατα, βλ. ΕφΑθ 2724/2012, ΔΕΕ 2012, σελ. 1129, σημ. Χαρ. Αποστολόπουλου· ΠΠρΑθ. 525/2013, αδημ.

 

[9] Έτσι, Π. Κοριατοπούλου, Χ. Τσίγγου, ό.π., σελ. 314.  

 

[10] Σταυρίδου, ό.π., σελ. 1000 και υποσ. υπ’ αριθμ. 7.

 

[11] Έτσι Σταματούδη Ε., ό.π., αρ. 34, σελ. 35 επ. Πρβλ. όμως από τη σκοπιά του αμερικάνικου δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας, Hughes J., «Size matters (or should) in copyright law», Fordham Law Review, Vol. 74, 2005, p. 575 επ.

 

[12] Βλ. ιδίως ΠΠρΑθ 7147/2000, ΑρχΝ 2003,671 επ., σημ. Χ. Νικολαϊδη: «Μια λέξη ή μια νότα δεν μπορούν να θεωρηθούν ως έργο ενώ σε πολύ μικρούς συνδυασμούς λέξεων ή ήχων είναι δύσκολο να υπάρχει πρωτοτυπία και νοηματικό ή αισθητικό περιεχόμενο. Αν όμως υπάρχει τότε πρόκειται για έργο που προστατεύεται.» Πρβλ. Θ. Χίου, Όνομα καλλιτεχνικού σχήματος: Σκέψεις γύρω από ένα άυλο αγαθό άξιο προστασίας από το Δίκαιο διανοητικής διοκτησίας, ΔιΜΕΕ, 1/2014, σελ. 35 επ. και ιδίως § 9 επ.

 

[13] Κοριατοπούλου & Τσίγκου, ό.π., σελ. 314.

 

[14] Έτσι Κοριατοπούλου & Τσίγκου, ό. π., σελ. 315.

 

[15] Βλ. Σταυρίδου, ό. π., σελ. 1004: «Καθώς όμως το έργο […] είναι παράγωγο, αυτά τα δικαιώματα συνυπάρχουν και συμπλέκονται με τα περιουσιακά και ηθικά δικαιώματα του αρχικού δημιουργού, τα οποία παραμένουν ακέραια και λειτουργούν παράλληλα».

 

[16] Κοριατοπούλου & Τσίγκου, ό. π., σελ. 314-315∙ Βλ. Α. Δεσποτίδου, «Άρθρο 33» σε Λ. Κοτσίρης, Ε. Σταματούδη (επιμ.), Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον ερμηνεία του Ν. 2121/1993, αρ. 40, σελ. 670.

 

[17] Σταυρίδου, ό.π., σελ. 1005: «Στον αρχικό δημιουργό παραμένει το δικαίωμα απαγόρευσης ή παραχώρησης άδειας μετάφρασης του έργου του και δεν εννοείται βέβαια η ελεύθερη δραστηριότητα του ανθρώπου αλλά το μεταφρασμένο έργο ως αντικείμενο οικονομικής εκμετάλλευσης.»

 

[18] Κοριατοπούλου & Τσίγκου, ό. π., σελ. 315.

 

[19] Α. Δεσποτίδου, «άρθρο 33» σε Λ. Κοτσίρης, Ε. Σταματούδη, Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 43, σελ. 671.

 

[20] Α. Δεσποτίδου, «άρθρο 33» σε Λ. Κοτσίρης, Ε. Σταματούδη, Νόμος για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Κατ’ άρθρον ερμηνεία του Ν. 2121/1993, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2009, αρ. 45, σελ. 672.

 

 

 

 

Εισήγηση του Δρ. Θεόδωρου Χίου* που εκφωνήθηκε στο 2ο Συνέδριο για το Δίκαιο της Μόδας (Fashioning the Law) στις 23 Απριλίου 2016. Η παρουσίαση της ομιλίας είναι διαθέσιμη εδώ.

ftl speaking


Αγαπητοί σύνεδροι
,

Είμαι πολύ χαρούμενος που έχω την ευκαιρία να μιλήσω ξανά στο ετήσιο συνέδριο για το δίκαιο της μόδας και ευχαριστώ πολύ τη διοργάνωση για την τιμητική πρόσκληση.

Η ομιλία μου χαρακτηρίζεται από το τρίπτυχο τεχνολογία, μόδα και δίκαιο διανοητικής ιδιοκτησίας.

Ειδικότερα, θα επικεντρωθώ στην τεχνολογία του αύριο η οποία ήδη έχει αρχίσει να είναι διαθέσιμη και στις μέρες μας, την τεχνολογία της τρισδιάστατης εκτύπωσης ή 3d Printing

Το θέμα που θα αναλύσω αφορά στις νομικές πτυχές που ανακύπτουν από τη διασύνδεση του 3d Printing με τη μόδα, ιδωμένες υπό το πρίσμα του δικαίου διανοητικής ιδιοκτησίας.

Για όσους δεν γνωρίζουν, η διανοητική ιδιοκτησία είναι το δίκαιο που προστατεύει τη δημιουργικότητα και την καινοτομία και το οποίο περιλαμβάνει την πνευματική ιδιοκτησία, τα σχέδια και υποδείγματα, τις ευρεσιτεχνίες και τα εμπορικά σήματα.

Η τεχνολογία του 3d Printing στη μόδα θέτει προκλήσεις που αφορούν όλα τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας τα οποία κατ’ εξοχήν σχετίζονται με τη βιομηχανία της μόδας, δηλαδή ιδίως το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, το δίκαιο σχεδίων & υποδειγμάτων και το δίκαιο εμπορικών σημάτων.

Με την εισήγηση αυτή θα επιχειρήσω μία πρώτη εισαγωγή στο θέμα και επιθυμώ να θέσω κάποιους προβληματισμούς για περαιτέρω συζήτηση με τα εμπλεκόμενα μέρη.

Η εισήγηση διαρθρώνεται ως εξής: Στην αρχή θα κάνω κάποια εισαγωγική αναφορά στην τεχνολογία του 3d Printing γενικά (I). Στη συνέχεια θα γίνει μία χαρτογράφηση της εφαρμογής της τεχνολογίας 3d Printing στη μόδα (ΙΙ) και τέλος θα επιχειρηθεί η εξέταση των βασικών ζητημάτων δικαίου διανοητικής ιδιοκτησίας που εγείρει η εφαρμογή της τεχνολογίας 3d Printing στη μόδα (ΙΙΙ), πριν διατυπώσω κάποιες τελικές σκέψεις (IV).

 

I. Eισαγωγή στην τεχνολογία του 3d Printing

 

I/1 Τι είναι η τρισδιάστατη εκτύπωση ή 3d Printing;

Η τρισδιάστατη εκτύπωση ή 3D Printing είναι μία διαδικασία που επιτρέπει τη δημιουργία τρισδιάστατων αντικειμένων από ένα ψηφιακό αρχείο.

3dprinter

Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει την «εκτύπωση» του αντικειμένου από έναν εκτυπωτή ο οποίος αντί για μελάνι χρησιμοποιεί το υλικό από το οποίο θα δημιουργηθεί το τρισδιάστατο αντικείμενο.

Η εκτύπωση γίνεται μέσω έγχυσης υλικού σε διαδοχικές στρώσεις, η καθεμία από της οποίες αποτελεί μία λεπτή οριζόντια τομή του προς εκτύπωση αντικειμένου.

 

I/2 Πώς λειτουργεί;

Όλα ξεκινούν με τη δημιουργία ενός εικονικού τρισδιάστατου σχεδίου του αντικειμένου που θέλουμε να δημιουργήσουμε, το οποίο θα αποθηκευτεί σε μορφή ενός ψηφιακού αρχείου CAD [υπάρχουν διαφόρων ειδών επεκτάσεις αρχείων, αλλά για ευκολία θα χρησιμοποιώ τον όρο «αρχείο CAD» (computer aided design)]. To αρχείο αυτό μπορεί να δημιουργηθεί με δύο τρόπους:

  • Εφόσον πρόκειται να σχεδιαστεί εξ υπαρχής νέο αντικείμενο, αυτό μπορούμε να το σχεδιάσουμε με τη βοήθεια ενός 3dmodelling λογισμικού). Υπάρχει σωρεία τέτοιων προγραμμάτων, όπως το γνωστό AutoCAD αλλά και λογισμικά ανοιχτού κώδικα.
  • Αν πρόκειται για υπάρχον ενσώματο αντικείμενο, τότε μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα ψηφιακό τρισδιάστατο σχέδιο του αντικειμένου αυτού σε αρχείο CAD, με τη βοήθεια ενός τρισδιάστατου σαρωτή (3d Scanner).

Αφού δημιουργηθεί το αρχείο CAD με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, τότε το αντικείμενό μας είναι έτοιμο προς εκτύπωση με τη χρήση ενός τρισδιάστατου εκτυπωτή (3d printer), οικιακής ή επαγγελματικής χρήσης.

 

I/3 Αξιολόγηση και προοπτικές της τεχνολογίας 3D Printing

Α. Προς την Ψηφιοποίηση των αντικειμένων

Το 3d Printing είναι επαναστατικό, δεδομένου ότι επιτρέπει την ψηφιοποίηση κάθε αντικειμένου. Πολλοί κάνουν λόγο για την νέα βιομηχανική επανάσταση, η οποία θα μεταμορφώσει τις ζωές μας [1].

Στην πράξη όλα τα αντικείμενα θα μπορούν εν δυνάμει να μετατραπούν σε ψηφιακά αρχεία “CAD”, μέσω σχεδίασης ή σάρωσης, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη δημιουργία, αναπαραγωγή και διάδοσή τους.

Με τον τρόπο αυτό, η τεχνολογία 3d Printing μειώνει την απόσταση ανάμεσα στον ψηφιακό και τον αναλογικό κόσμο.

 

Β. Τεχνολογία σε εξέλιξη

Η τεχνολογία 3d Printing δεν είναι καινούρια -ανακαλύφθηκε το 1984-αλλά τα τελευταία χρόνια εξελίσσεται ραγδαία σε επίπεδο τεχνικών δυνατοτήτων:

  • Όσον αφορά την τρισδιάστατη σάρωση, η ψηφιοποίηση των αντικειμένων τείνει να γίνει τόσο απλή όσο η λήψη μιας φωτογραφίας: Ήδη, υπάρχει η δυνατότητα μετατροπής της κάμερας κινητού σε 3d scanner με κατάλληλη λήψη φωτογραφίας και χρήση ειδικού λογισμικού (Βλ: https://3dprint.com/120773/3d-scanning-with-camera/) ενώ η τάση δείχνει ότι στο μέλλον τα smartphones θα έχουν ενσωματωμένο 3d scanner.
  • Όσον αφορά την εκτύπωση καθ’ εαυτή, η τεχνολογία παρέχει τη δυνατότητα τρισδιάστατης εκτύπωσης σε μεγάλη γκάμα υλικών πέραν του πλαστικού όπως μέταλλο, πορσελάνη, χαρτί.

 

Γ. Mainstream τεχνολογία

Επίσης η τεχνολογία του 3dprintingμπαίνει πλέον στο στάδιο της ωρίμανσης, και έτσι γίνεται ολοένα και πιο προσιτή στο ευρύ κοινό.

  • Ήδη κάποιος αν θέλει μπορεί να προμηθευτεί έναν οικιακό 3d εκτυπωτή με λιγότερα από 200 ευρώ, για εκτυπώσεις μικρών αντικειμένων.
  • Aκόμα όμως και χωρίς εκτυπωτή, κάποιος μπορεί να κάνει τρισδιάστατες εκτυπώσεις είτε απευθυνόμενος σε διαδικτυακές υπηρεσίες 3d Printing (εκτυπωτάδικα), όπως το shapeways.com, στα οποία μπορεί κανείς να κάνει upload το αρχείο CAD και να του αποστείλουν το εκτυπωμένο προϊόν 
  • ή να επισκεφτεί ένα κατάστημα που κάνει 3d εκτυπώσεις. Ήδη, στην Αθήνα έχουν κάνει την εμφάνισή τους αρκετά 3d «εκτυπωτάδικα». 3dprinting ATHENS

  I/4 Παραδείγματα και εφαρμογές

H τρισδιάστατη εκτύπωση έχει πάρα πολλές και απίθανες εφαρμογές, σε πεδία που ενδεχομένως δεν φαντάζεστε. Μπορούμε για παράδειγμα να εκτυπώσουμε μουσικά όργανα, αντικείμενα οικιακής χρήσης, όπλα (πχ. Defense Distributed, "the Liberator" (wiki-gun)), φαγητά, ακόμα και ανθρώπινους ιστούς.

 

                                                   CUPS         GUN

 

ΙΙ. 3d Printing και Μόδα

Πέραν των ανωτέρω εφαρμογών, το 3dprinting έχει εφαρμογή και στο χώρο της μόδας.

 

ΙΙ/1 Μια χαρτογράφηση

Η μόδα αγαπάει το 3D Printing!

Με τη χρήση τρισδιάστατων εκτυπωτών είναι δυνατή η εκτύπωση αντικειμένων μόδας όπως κοσμήματα, γυαλιά, υποδήματα αλλά και ενδύματα [2].

Τα υλικά που χρησιμοποιούνται είναι κυρίως παράγωγα πλαστικού και μέταλλο (χρυσό κ. ά.). Hεκτύπωση σε βαμβάκι ή lycra δεν είναι ακόμη εφικτή, όμως παρατηρείται ραγδαία εξέλιξη στην παραγωγή νέων υλικών εκτύπωσης, που παρέχουν την κατάλληλη ελαστικότητα και ευκαμψία, με τέλεια εφαρμογή στο σώμα.

Αντίστοιχα, τα αντικείμενα μόδας του «αναλογικού» κόσμου, δύνανται να ψηφιοποιηθούν και εν συνεχεία να εκτυπωθούν με τη χρήση τρισδιάστατων σαρωτών, με τον τρόπο που αναφέραμε πιο πριν.

Σε επίπεδο αγοράς, το 3d Printing έχει μπει δυναμικά στη βιομηχανία μόδας:

-Haute Couture

Για την ώρα η παραγωγή εκτυπωμένων ενδυμάτων αφορά κυρίως την υψηλή ραπτική. Έτσι, τρισδιάστατα εκτυπωμένα ρούχα ήδη αποτελούν μέρος συλλογών γνωστών σχεδιαστών όπως o Karl Lagerfeld ή η Iris Van Herpen.

 IRIS VAN HERPEN

Ensemble by Iris van Herpen, Spring/Summer 2010

 

-3d Printing-oriented firms

Υπάρχουν και μικρότεροι οίκοι στο χώρο της «εκτυπωμένης» μόδας, που παράγουν μόνο εκτυπωμένα αντικείμενα μόδας (όπως η εταιρεία Continuum Fashion ή ο οίκος Nervous System με τη σειρά Kinematics) ή που χρησιμοποιούν κατά κόρον την τεχνολογία 3d Printing για δημιουργία φορεμάτων, κοσμημάτων και υποδημάτων.

 KINEMATICS

Nervous System-Kinematics

-3d Printing online outlets

Τέλος, σε ακόμη πιο μαζική κλίμακα, υπάρχουν websites που απευθύνονται στο ευρύ κοινό, όπως το shapeways.com, στο οποίο μπορεί κανείς να παραγγείλει, μεταξύ άλλων, 3d printed κοσμήματα.

 

ΙΙ/2 Πώς επηρεάζει το 3d Printing τη μόδα; Είναι το μέλλον της μόδας;

 

Η τρισδιάστατη εκτύπωση αντικειμένων μόδας επηρεάζει καίρια και πολύπλευρα τη βιομηχανία της μόδας, τόσο σε επίπεδο παραγωγής όσο και σε επίπεδο κατανάλωσης.

 

Α. Σχεδιασμός & Παραγωγή αντικειμένων μόδας

  • Ο σχεδιασμός γίνεται ευκολότερος και ακριβέστερος, δεδομένου ότι η χρήση λογισμικών μοντελοποίησης επιτρέπει υψηλής λεπτομέρειας σχεδίαση αντικειμένων ενώ αντίστοιχα οι εκτυπωτές επιτρέπουν πιστή αποτύπωση των μοντελοποιημένων αντικειμένων.
  • Το κόστος παραγωγής μειώνεται καθώς η παραγωγή αντικειμένων μέσω τρισδιάστατης εκτύπωσης γίνεται με λιγότερες απώλειες πρώτης ύλης και συντομότερους χρόνους παράδοσης. Ομοίως το κόστος παραγωγής και διανομής είναι μικρότερο, ιδίως μέσω διανομής των δημιουργιών σε αρχεία CAD.
  • Με τη διάδοση της τεχνολογίας 3d Printing, δεν είναι απίθανο οι οίκοι να θέτουν προς πώληση όχι εκτυπωμένα αντικείμενα καθ’ εαυτά αλλά τις συλλογές τους (και) σε αρχεία CAD.

B. Nέα σχέση των καταναλωτών με τη μόδα

  Το 3d Printing αλλάζει σημαντικά την και την εμπειρία κατανάλωσης αντικειμένων μόδας.

  • 1ον, ο καταναλωτής θα είναι σε θέση να εκτυπώνει στο σπίτι τα ρούχα, τα κοσμήματα ή άλλα αντικείμενα, απλώς με τη χρήση των αντίστοιχων αρχείων CADκαι τη βοήθεια του οικιακού 3dprinter μας, ο οποίος θα αντιστοιχεί πλέον στη νέα «ραπτομηχανή» [3].
  • 2ον, ο καταναλωτής θα είναι σε θέση να εκτυπώνει ρούχα και άλλα αντικείμενα μόδας ακριβώς στο μέγεθος που του ταιριάζει. Με τον τρόπο αυτό, το 3d Printing θα μειώσει την απόσταση ανάμεσα στην υψηλή ραπτική που είναι προσαρμοσμένη στα μέτρα ενός ατόμου και τη μαζική παραγωγή των ready-to-wear αντικειμένων.
  • 3ον CREATE_SHARE_REMIX culture. Το 3d Printing οδηγεί στον εκδημοκρατισμό της μόδας και στην αναβάθμιση του ρόλου του τελικού καταναλωτή. Πράγματι, ο καταναλωτής θα είναι σε θέση όχι μόνο να παραγγέλνει απλώς αντικείμενα μόδας ακριβώς στα μέτρα του, αλλά να παρεμβαίνει και στο σχεδιασμό αυτών,

    - είτε δημιουργώντας εξ υπαρχής νέα σχέδια:

    Για παράδειγμα, μία φοιτήτρια σχεδίου, η Dalit Peleg, δημιούργησε τη δική της συλλογή μόδας με οικιακό 3
    d printer στο σπίτι της

    -
    είτε συμβάλλοντας στη δημιουργία παράγωγων έργων

  Στην πράξη το 3d Printing επαναπροσδιορίζει την παραδοσιακή γραμμή ανάμεσα στο σχεδιαστή, τον κατασκευαστή και τον καταναλωτή, διότι

    - αφενός θα καθίσταται εφικτή η προσωποποίηση και ατομική παραμετροποίηση από τους καταναλωτές των δημιουργιών μόδας που προσφέρει ένας σχεδιαστής.
    - αφετέρου ευνοείται η δημιουργία παράγωγων έργων μόδας από τους καταναλωτές, οι οποίοι μπορούν να παρεμβαίνουν στο αρχείο cad και να εκτυπώνουν παραλλαγές ή συνθέσεις υφιστάμενων δημιουργιών. (User generated content)

 

ΙII. 3d Printing στη μόδα και Διανοητική Ιδιοκτησία

 

Aπό την προηγούμενη παρουσίαση γίνεται σαφές ότι η διάδοση της τεχνολογίας 3d Printing αποτελεί την καινούρια τεχνολογική πρόκληση για το δίκαιο της Διανοητικής Ιδιοκτησίας της μόδας.

Κατ’ αρχήν, η χρήση τεχνολογίας 3d Printing για τη δημιουργία αντικειμένων μόδας δεν μεταβάλλει per se το νομικό πλαίσιο της προστασίας των δημιουργιών αυτών από διανοητική ιδιοκτησία.

Δηλαδή, οι 3d printed δημιουργίες υπάγονται στους συνήθεις κανόνες προστασίας, όπως και τα μη εκτυπωμένα αντικείμενα μόδας.

Το γεγονός ότι οι εν λόγω δημιουργίες χαρακτηρίζονται από διπλό υλικό φορέα, δηλαδή το αρχείο CAD και το εκτυπωμένο αντικείμενο δεν μεταβάλλει το καθεστώς προστασίας τους, δεδομένου ότι αντικείμενο προστασίας είναι το άυλο αγαθό (σχέδιο) και όχι ο υλικός φορέας καθ’ εαυτός.

Έτσι, η εμφάνιση/αισθητικό αποτέλεσμα των δημιουργιών θα προστατεύονται από πνευματική ιδιοκτησία ή/και βιομηχανικό σχέδιο και υπόδειγμα [4], σύμφωνα με τις εκάστοτε προϋποθέσεις. Αντίστοιχα, το λογότυπο/brand του σχεδιαστή που τυχόν θα εκτυπώνεται και αυτό θα προστατεύεται σαν εμπορικό σήμα.

Οι εκάστοτε δικαιούχοι θα χαίρουν των αντίστοιχων εξουσιών και μέσων προστασίας που τους παρέχει η νομοθεσία, δηλαδή κατά βάση ένα μονοπώλιο εκμετάλλευσης και ισχυρά ένδικα μέσα αστικής και ποινικής προστασίας.

Όμως, οι διευρυμένες δυνατότητες αναπαραγωγής και διάδοσης τρισδιάστατων αντικειμένων που παρέχει το 3d Printing, ιδίως για το κοινό, θέτουν προκλήσεις ιδιαίτερα για το μέλλον του δικαίου ΔΙ της μόδας (και της ΔΙ γενικότερα).

Θα ξεκινήσω με δύο σχετικά ανώδυνες συνέπειες που συνεπάγεται η εμφάνιση του 3d Printingγια τη ΔΙ μόδας, και στη συνέχεια θα αναφερθώ σε πιο ακανθώδεις προκλήσεις, που δοκιμάζουν τα όρια προσαρμοστικότητας του υπάρχοντος νομικού πλαισίου.

 

III/1 Ιδιοκτησιακό καθεστώς σε δημιουργίες μόδας που εμπεριέχουν συμβολή από καταναλωτές

Ένα από τα ζητήματα που εγείρεται είναι αυτό του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των δημιουργιών στις οποίες συμβάλλουν και οι χρήστες-καταναλωτές, ιδίως ιδωμένο από την άποψη του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας. Όπως είδαμε πιο πριν, το 3d Printing επιτρέπει στους καταναλωτές/χρήστες να συμμετέχουν στο σχεδιασμό ή την παραγωγή των προς εκτύπωση δημιουργιών.

Στις περιπτώσεις αυτές, η δημιουργική συμβολή των χρηστών εφόσον είναι πρωτότυπη, συνεπάγεται κατ’ αρχήν την απόκτηση δικαιωμάτων επί των παραγόμενων δημιουργιών.

Και στις δύο περιπτώσεις, η παραγόμενη δημιουργία θα αντιστοιχεί μάλλον σε ένα έργο συνεργασίας ή παράγωγο έργο αντίστοιχα, το οποίο θα εμπεριέχει δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας τόσο του σχεδιαστή όσο και του δημιουργού.

Αυτό απαιτεί προσοχή των δικαιούχων σχεδιαστών οι οποίοι θα πρέπει να οριοθετούν εκ των προτέρων, όπου τουλάχιστον υφίσταται συμβατική σχέση με τον καταναλωτή, το καθεστώς συνιδιοκτησίας επί των δημιουργιών και να εξασφαλίζουν τα σχετικά δικαιώματα των καταναλωτών, εφόσον επιθυμούν πλήρη δυνατότητα εκμετάλλευσης των δημιουργιών αυτών.

 

III/2 Συμβατική Εκμετάλλευση δικαιώματος τρισδιάστατης εκτύπωσης

Περαιτέρω, η τρισδιάστατη εκτύπωση αποτελεί έναν σχετικά νέο και αυθύπαρκτο οικονομικά και τεχνικά τρόπο εκμετάλλευσης δημιουργιών μόδας. Αυτό σε όρους δικαίου διανοητικής ιδιοκτησίας, συνιστά μία υπο-εξουσία του παρεχόμενου από το νόμο μονοπωλίου εκμετάλλευσης.

Με το δεδομένο αυτό, οι δικαιούχοι δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας θα είναι σε θέση να εκμεταλλεύονται αυτοτελώς την εν λόγω εξουσία τρισδιάστατης εκτύπωσης αντικειμένων μόδας, ανεξάρτητα από την εκμετάλλευση των «παραδοσιακών» εξουσιών αναπαραγωγής και διανομής, μέσω παραχώρησης αδειών εκμετάλλευσης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, σχεδίων/υποδειγμάτων και σημάτων, οι οποίες να αφορούν αποκλειστικά την παραγωγή και διανομή τρισδιάστατα εκτυπωμένων δημιουργιών.

Επίσης, οι συμβάσεις που συνήφθησαν μεταξύ των δημιουργών/σχεδιαστών και κάποιου συνεργαζόμενου οίκου ή άλλου εργοδότη, με τις οποίες παραχωρούνται δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί των δημιουργιών/σχεδίων, δεν θα περιλαμβάνουν την εξουσία που αφορά την τρισδιάστατη εκτύπωση των εν λόγω σχεδίων, εφόσον κατά το χρόνο υπογραφής της συμφωνίας η τρισδιάστατη εκτύπωση ήταν ένας άγνωστος τρόπος εκμετάλλευσης (άρ. 13 παρ. 5 Ν. 2121/1993).

Και τώρα ας αναφερθούμε σε δύο πιο ακανθώδη ζητήματα:

 

III/3 Τα όρια της (νόμιμης) Ιδιωτικής αναπαραγωγής αντικειμένων μόδας

Η ιδιωτική αναπαραγωγή αντικειμένων μόδας, είναι η αναπαραγωγή που προέρχεται από νόμιμη πηγή και γίνεται χωρίς εμπορικό σκοπό για ιδιωτική χρήση εκείνου που την κάνει.

Η ιδιωτική αναπαραγωγή και γενικά η ιδιωτική χρήση προστατευόμενων αντικειμένων είναι κατ’ αρχήν νόμιμη. Δεν απαιτείται για αυτήν λήψη άδειας από τους δικαιούχους δικαιωμάτων ΔΙ και καταβολή αμοιβής διότι εκφεύγει κατά κανόνα του πεδίου προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας (βλ. άρ. 18 παρ. 1 Ν. 2121/1993 για την πνευματική ιδιοκτησία// άρ. 26 παρ. 3 α’ π.δ. 259/1997 για σχέδια και υποδείγματα).

Πριν την εμφάνιση του 3d Printing, δεν ήταν τόσο εύκολο για το μέσο καταναλωτή να αναπαράγει στο σπίτι του ένα αντικείμενο μόδας (πχ. ένα δαχτυλίδι ή ένα φόρεμα που έχει αγοράσει, αν δεν έχει τις κατάλληλες γνώσεις και εξοπλισμό).

Έτσι, η ιδιωτική αναπαραγωγή στην ουσία εμφανίζεται στο χώρο της μόδας για πρώτη φορά λόγω του 3d Printing και αφορά τόσο το αρχείο CAD όσο και το αντικείμενο καθ’ εαυτό.

Με την τεχνολογία του 3d Printing και scanning, η δημιουργία κατ’ οίκον πιστών αντιγράφων νομίμως αποκτηθέντων αντικειμένων με χρήση παρόμοιων υλικών θα είναι εύκολη υπόθεση.

Ομοίως, η αναπαραγωγή και αντιγραφή των (νομίμως αποκτηθέντων) αρχείων CAD θα είναι εξίσου απλή. Με τον τρόπο αυτό, στο μέλλον μία γκαρνταρόμπα θα μπορεί να αποθηκευτεί σε ένα USB stick, το οποίο και θα υποκαθιστά την βαλίτσα σε ένα ταξίδι.

Επίσης, με μόνη την νόμιμη αγορά ενός CAD αρχείου ο καταναλωτής θα είναι σε θέση να αναπαράγει το αντικείμενο εις το διηνεκές, σε περίπτωση απώλειας ή φθοράς αλλά, να το δίνει για εκτύπωση από στους οικείους του κλπ.

Εξάλλου, η νομιμότητα της πηγής της ιδιωτικής αναπαραγωγής δεν θα είναι εύκολο να εξακριβωθεί, δεδομένου ότι η διάδοση των τρισδιάστατων σαρωτών θα επιτρέπει εύκολα (νόμιμα;) τη σάρωση αντικειμένων μόδας, πχ. σε ένα κατάστημα.

Με άλλα λόγια, η ιδιωτική αναπαραγωγή προστατευόμενων αντικειμένων μόδας καθίσταται μία πρακτική δυνητικά επιζήμια για τους δικαιούχους, διότι ενδέχεται να θίξει την κανονική εκμετάλλευση των έργων μόδας. (Ας σημειωθεί στο σημείο αυτό ότι η ιδιαιτερότητα της ιδιωτικής αναπαραγωγής στη μόδα οφείλεται αφενός στο γεγονός ότι τα αντίγραφα των αντικειμένων είναι πανομοιότυπα από αισθητικής και λειτουργικής άποψης με τα αρχικά και αφετέρου στο ότι πρόκειται για αντικείμενα κατά βάση χρηστικά, με αποτέλεσμα η σύνδεση ανάμεσα στον υλικό φορέα και το άυλο αγαθό να είναι εξαιρετικά στενή.)

Με βάση τα δεδομένα αυτά, τίθεται μία σειρά (ανοιχτών) ερωτημάτων που σχετίζονται με τη νομική αντιμετώπιση του ζητήματος:

  1. Όσον αφορά το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, Θα πρέπει να γίνει προσπάθεια περιορισμού της ιδιωτικής αναπαραγωγής, με το επιχείρημα ότι εμποδίζεται η «κανονική εκμετάλλευση του έργου», ενεργοποιώντας δικλείδες περιορισμού των εξαιρέσεων, (άρθρο 18 παρ. 2 Ν. 2121/1993 και 28Γ τεστ τριών σταδίων);
  2. Οι τρισδιάστατοι εκτυπωτές και scanners θα πρέπει να προστεθούν ρητά στη λίστα των συσκευών/τεχνικών μέσων για τα οποία οφείλεται τέλος εύλογης αμοιβής (άρθρο 18 παρ. 3 Ν. 2121/1993);
  3. Θα πρέπει να γίνει η χρήση τεχνολογικών μέτρων, δηλαδή μηχανισμών που αποσκοπούν να περιορίσουν ή να ελέγξουν την ιδιωτική αναπαραγωγή των αρχείων CAD (πρβλ. άρθρο 66Α Ν. 2121/1993), σε συνδυασμό με άδειες τελικού χρήστη (end user licences). Υπάρχει πάντως το ενδεχόμενο οι ίδιοι οι τρισδιάστατοι εκτυπωτές να έχουν ενσωματωμένη τεχνολογία που να απαγορεύει την εκτύπωση προστατευόμενων αρχείων χωρίς άδεια. Ειδικότερα, έχει ήδη αναπτυχθεί μηχανισμός που ελέγχει κατά πόσο το προς εκτύπωση αρχείο CADκαλύπτεται από την απαραίτητη άδεια του δικαιούχου.
  4. Θα πρέπει να προβλεφθούν πιο εκτεταμένες ρυθμίσεις για την ιδιωτική χρήση σχεδίων και υποδειγμάτων, στα πρότυπα των ρυθμίσεων για την ιδιωτική αναπαραγωγή του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας;
  5. Ομοίως, τι θα συμβεί με την επιτρεπτή αναπαραγωγή εμπορικού σήματος εκτός συναλλαγών;

 
III/4
Το ζήτημα της μη αδειοδοτημένης τρισδιάστατης εκτύπωσης αντικειμένων μόδας // "πειρατεία" δημιουργιών μόδας

Τέλος, η μεγαλύτερη ίσως πρόκληση για τη διανοητική ιδιοκτησία στις δημιουργίες μόδας είναι η μη αδειοδοτημένη παράνομη τρισδιάστατη εκτύπωση δημιουργιών μόδα. Πράγματι, η διάδοση της τρισδιάστατης εκτύπωσης πρόκειται να ενισχύσει την «πειρατεία» αντικειμένων μόδας.

 3DPIRACY

A. Ψηφιακή «πειρατεία» μόδας

Κατ’ αρχάς, θα πρέπει κανείς να σκεφτεί ότι τα αρχεία CAD που εμπεριέχουν δημιουργίες μόδας είναι το αντίστοιχο των αρχείων Mp3 για τη μουσική βιομηχανία.

Αυτό σημαίνει ότι οι δημιουργίες μόδας εισέρχονται στον κόσμο της ψηφιακής και δη διαδικτυακής πειρατείας, με ότι συνέπειες συνεπάγεται αυτή για τους δημιουργούς/ δικαιούχους: τα αρχεία αυτά, ανεξάρτητα από το εάν αποκτήθηκαν νόμιμα ή παράνομα, μπορούν να τύχουν παράνομης διακίνησης μέσω διαδικτύου (διαμοιρασμός μέσω P2P, παράνομο downloading κ.ο.κ).

 

B. User Generated Content

Περαιτέρω, μία νέα πτυχή μη αδειοδοτημένης χρήσης προστατευόμενων δημιουργιών συνδέεται με την παραγωγή παράγωγων αντικειμένων από τους χρήστες, με τη μορφή παραλλαγών ή συνθέσεων υπάρχοντων αντικειμένων μόδας, την οποία εξετάσαμε πιο πριν και η οποία κατ’ αρχήν απαιτεί τη λήψη άδειας από το δημιουργό του αρχικού έργου και τον σηματούχο.

Με τη διάδοση των οικιακών τρισδιάστατων εκτυπωτών η παραγωγή τέτοιων αντικειμένων από χρήστες αναμένεται να είναι ανθηρή, αν σκεφτεί κανείς ότι η επεξεργασία των αρχικών αρχείων CAD θα είναι σαφώς ευκολότερη από την μετατροπή παραδοσιακών αντικειμένων. O δε διαμοιρασμός τους θα είναι πανεύκολος και ταχύτατος μέσω διαδικτύου.

 

Γ. Ευκολία παραγωγής παραποιημένων δημιουργιών/απομιμήσεων

Αντίστοιχα η δημιουργία κλεψίτυπα εκτυπωμένων αντικειμένων μόδας δεν θα απαιτεί εργοστάσια αλλά μία σειρά τρισδιάστατων εκτυπωτών. Αυτό σημαίνει ότι η «οικιακής κλίμακας» μη αδειοδοτημένη εκτύπωση παραποιημένων αντικειμένων καθίσταται εφικτή. Ομοίως, οι εμπορικής κλίμακας απομιμήσεις θα είναι ευκολότερα πιστές, σε βαθμό που αναμένεται δυσκολία διάκρισης ανάμεσα σε αυθεντικό και πειρατικό αντικείμενο.

 

Δ. Δυσκολία ελέγχου ποιότητας και προέλευσης των τρισδιάστατων αντικειμένων μόδας: επιπτώσεις για το luxury industry

Εξάλλου, η μη αδειοδοτημένη εκτύπωση δημιουργιών αναμένεται να επηρεάσει σημαντικά και το δίκαιο σημάτων στο χώρο της μόδας, και ιδίως τη βιομηχανία πολυτελών αντικειμένων μόδας (luxury). Οι σηματούχοι δεν θα είναι σε θέση να ελέγξουν την ποιότητα των μη αδειδοτημένων εκτυπωμένων αντικειμένων μόδας που φέρουν τα σήματά τους και εκτυπώνονται ιδίως σε οικιακούς εκτυπωτές, αφού οι καταναλωτές θα είναι σε θέση να εκτυπώνουν κατ’ οίκον τα αντικείμενα με κατώτερης ποιότητας υλικά ή μεθόδους. Αυτό σημαίνει ότι η 3d εκτύπωση αναμένεται να υποβαθμίσει τη λειτουργία της προέλευσης αλλά και της ποιότητας που επιτελούν τα σήματα, ειδικά στη μόδα πολυτελείας.

 

ΙV. Τελικές Σκέψεις

H παρούσα εισήγηση επιχείρησε να παρουσιάσει ορισμένες από τις προκλήσεις που επιφυλάσσει το ψηφιακό μέλλον της διανοητικής ιδιοκτησίας στη μόδα, όπως αυτό προμηνύεται από τη διάδοση της τεχνολογίας της τρισδιάστατης εκτύπωσης.

Το 3d Printingθέτει σημαντικά ζητήματα, σημαντικότερο εκ των οποίων είναι το ζήτημα πειρατικής εκτύπωσης αντικειμένων μόδας, σε οικιακή ή εμπορική κλίμακα, το οποίο ήδη απασχολεί τους δικαιούχους της βιομηχανίας της μόδας αλλά και αυτούς που χαράσσουν πολιτική στον τομέα του δικαίου διανοητικής ιδιοκτησίας.

Θεωρώ ότι η αντιμετώπιση των προκλήσεων του 3d Printing στη μόδα, θα πρέπει χρησιμοποιήσει γόνιμα την εμπειρία που προέρχεται από το ιστορικό πειρατείας άλλων βιομηχανιών που επλήγησαν σε προηγούμενες εποχές από την ψηφιακή επανάσταση, όπως η βιομηχανία της μουσικής την αυγή της χιλιετίας και κυρίως να μην επαναληφθούν τα ίδια λάθη, σε επίπεδο ρυθμιστικό αλλά και αυτό-ρυθμιστικό.

  1. Πράγματι, η βιομηχανία της μόδας ίσως θα πρέπει να εκμεταλλευτεί προς όφελός της τις δυνατότητες που παρέχει η τρισδιάστατη εκτύπωση, παρέχοντας κίνητρα στους καταναλωτές να στραφούν στο νόμιμα διαθέσιμο τρισδιάστατο περιεχόμενο, προσαρμόζοντας αντίστοιχα τα οικονομικά μοντέλα ώστε να καταστήσουν ελκυστική τη νόμιμη προσφορά.
  2. Θα πρέπει να εξεταστεί η χρήση αδειών ανοιχτού περιεχομένου, όπως οι άδειες Creative Commons, ως μία εναλλακτική νομικού καθεστώτος που θα διέπει τα αρχεία CAD αντικειμένων μόδας.
  3. Tέλος θα πρέπει να επιδιωχθεί εξυπνότερη ρύθμιση του φαινομένου του 3d Printing σε επίπεδο νομοθετικής πολιτικής, έχοντας υπόψιν ότι η υπερβολική ρύθμιση δεν θα φέρει απαραιτήτως τα επιθυμητά αποτελέσματα

Με τις τρεις αυτές κατευθύνσεις θα κλείσω την ομιλία μου για την τρίτη διάσταση της Διανοητικής Ιδιοκτησίας στη Μόδα και σας ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας.

 IMG 0008Από αριστερά προς τα δεξιά: Αλεξάνδρα Βαρλά, Alice Stagg, Sara Balice, Giulia Zappaterra, Θεόδωρος Χίου

 

* Ο Θεόδωρος Χίου είναι δικηγόρος, διδάκτωρ νομικής Παν/μίου Στρασβούργου και ειδικός σύμβουλος σε θέματα δικαιωμάτων πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας. 

 

Υποσημειώσεις:

[1] Βλ. Ch. Barnatt, 3D Printing: The Next Industrial Revolution, Διαθέσιμο στον ιστότοπο: http://www.explainingthefuture.com/3dp_book.html.

[2] J. Τarmy, The Future of Fashion Is 3D Printing Clothes at Home, http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-15/3d-printing-is-poised-to-bring-haute-couture-into-the-home

[3] Ibidem.

[4] Για το ζήτημα της πολλαπλής προστασίας των δημιουργιών μόδας από περισσότερα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας βλ. Θ. Χίου, «Η πολυμορφία της Διανοητικής Ιδιοκτησίας στη Μόδα: Σωρευτική και συμπληρωματική προστασία των δημιουργιών της Μόδας από δικαιώματα ΔΙ», 1ο Συνέδριο Fashioning the Law, Αθήνα, 14 Μαΐου 2015, διαθέσιμο εδώ.